سوماتروپین
سوماتروپین شکل ساختهشدهٔ هورمون رشد انسانی و از داروهای هورمونی سیستمیک است. این دارو کمبود هورمون رشد را جبران میکند و بر رشد استخوانی و ترکیب بدن اثر میگذارد.
بیشتر برای کمبود هورمون رشد و اختلال رشد ناشی از آن در کودکان و بزرگسالان استفاده میشود. در برخی کودکان مبتلا به سندرم ترنر، پرادرـویلی، بیماری مزمن کلیه یا تولد کوچکتر از انتظار برای سن بارداری نیز تجویز میشود.
این دارو برای افزایش قد دلخواه یا بدنسازی مناسب نیست و باید با پایش رشد، قند خون و عملکرد تیروئید مصرف شود. در سرطان فعال، بیماری بحرانی حاد و برخی مشکلات شدید شبکیهٔ دیابتی نباید مصرف شود.
در صورت سردرد شدید همراه تاری دید، تورم قابلتوجه، تشنگی و ادرار غیرعادی، درد مداوم شکم، یا لنگیدن و درد لگن یا زانوی کودک، سریع پیگیری کنید. تورم صورت یا زبان و تنگی نفس نیازمند مراجعهٔ فوری به اورژانس است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سوماتروپین شکل نوترکیب هورمون رشد انسانی و از گروه هورمونهای سیستمیک است. پس از تزریق زیرجلدی، با تحریک فرایندهای رشد در بدن، رشد طولی استخوانها و ساخت پروتئین را تقویت میکند و بر سوختوساز چربی و قند نیز اثر دارد. هدف اصلی آن جایگزینی کمبود واقعی هورمون رشد و درمان برخی اختلالات رشدِ تأییدشده است، نه افزایش قد یا حجم عضله در افراد سالم. فرآوردهٔ موردنظر به صورت پودر لیوفیلیزه برای تهیهٔ محلول تزریقی عرضه میشود و ژنوتروپین نام تجاری آن است.
موارد مصرف
- کمبود تأییدشدهٔ هورمون رشد و کوتاهی قد ناشی از آن در کودکان
- جایگزینی هورمون رشد در بزرگسالان مبتلا به کمبود هورمون رشد با شروع کودکی یا بزرگسالی
- اختلال رشد در کودکان مبتلا به سندرم ترنر
- اختلال رشد در کودکان مبتلا به سندرم پرادرـویلی، پس از ارزیابی وزن و وضعیت تنفسی
- اختلال رشد در کودکان مبتلا به نارسایی مزمن کلیه، در شرایط مناسب درمانی
- اختلال رشد در کودکانی که کوچکتر از انتظار برای سن بارداری متولد شدهاند و رشد جبرانی کافی نداشتهاند
روش مصرف
سوماتروپین به صورت تزریق زیرجلدی و معمولاً در برنامهای منظم مصرف میشود؛ مقدار، زمانبندی و تعداد دفعات را متخصص بر اساس تشخیص، سن، وزن، پاسخ رشد و آزمایشها تعیین میکند. پودر باید فقط با حلال و وسیلهٔ توصیهشده در بسته و پس از آموزش آماده شود؛ محلول را تکان ندهید و اگر کدر است یا ذره دارد تزریق نکنید. محل تزریق در ران، شکم یا باسن باید طبق آموزش چرخانده شود تا فرورفتگی چربی ایجاد نشود و سوزن با فرد دیگری مشترک نباشد. این دارو معمولاً به غذا وابسته نیست؛ در صورت فراموشی یک نوبت، مقدار بعدی را دو برابر نکنید. تزریق وریدی انجام نمیشود و تغییر یا قطع برنامه باید با نظر متخصص باشد.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
کمبود هورمون رشد در بزرگسالان با شروع در کودکی یا بزرگسالی
دوز معمولاً هر ۱ تا ۲ ماه بازبینی و تنظیم میشود؛ درمان جایگزینی اغلب طولانیمدت است.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت به سوماتروپین یا مواد همراه فرآورده، از جمله نگهدارندههای موجود در برخی شکلها.
- سرطان فعال، عود یا پیشرفت تومور مغزی یا هیپوفیزی، یا سابقهٔ تومور و پرتودرمانی ناحیهٔ سر؛ وضعیت تومور باید پیش از شروع درمان روشن و پایدار باشد.
- جراحی بزرگ اخیر، آسیب شدید، نارسایی تنفسی یا بیماری بحرانی حاد؛ شروع یا ادامهٔ درمان در این شرایط نیازمند تصمیم فوری متخصص است.
- دیابت، پیشدیابت یا بیماری شبکیهٔ ناشی از دیابت؛ سوماتروپین میتواند کنترل قند را دشوارتر کند و در رتینوپاتی دیابتی فعال یا شدید ممنوع است.
- بیماریهای هیپوفیز، تیروئید یا غدهٔ فوقکلیه، و همچنین بیماری کلیه یا کبد؛ ممکن است آزمایش و تنظیم هورمونهای جایگزین لازم باشد.
- در کودک مبتلا به سندرم پرادرـویلی، چاقی شدید، خرخر یا وقفهٔ تنفسی هنگام خواب و عفونت تنفسی را حتماً اطلاع دهید. بارداری، شیردهی، سن بالا و فهرست همهٔ داروها و مکملها نیز باید مطرح شود.
عوارض احتمالی
- سردرد
- درد یا خشکی مفصلها
- درد، گرفتگی یا خشکی عضلهها و اندامها
- تورم دستها، انگشتها یا مچ پا، بهویژه در بزرگسالان
- گزگز یا بیحسی دستها
- درد، قرمزی، سوزش یا برجستگی در محل تزریق
- تورم ناگهانی صورت، لب، زبان یا گلو، کهیر گسترده یا تنگی نفس: تزریق را متوقف کنید و فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- سردرد شدید یا مداوم همراه تاری دید، دوبینی، تهوع یا استفراغ: تزریق بعدی را انجام ندهید و همان روز برای ارزیابی فوری اقدام کنید.
- تشنگی شدید، ادرار زیاد، تاری دید یا ضعف غیرعادی، بهخصوص در فرد دیابتی: قند خون را بررسی کنید و سریع با پزشک تماس بگیرید.
- درد شدید و مداوم شکم، بهویژه در کودک: فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید؛ این حالت میتواند نشانهٔ التهاب لوزالمعده باشد.
- لنگیدن کودک یا درد جدید لگن، ران یا زانو، یا بدترشدن انحراف ستون مهرهها: کودک باید در اسرع وقت معاینه شود.
- در کودک مبتلا به سندرم پرادرـویلی، خرخر جدید یا شدید، وقفهٔ تنفسی یا عفونت تنفسی: درمان را متوقف کنید و فوراً ارزیابی پزشکی انجام دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
سوماتروپین میتواند نیاز به انسولین یا داروهای کاهندهٔ قند را تغییر دهد و در افراد مستعد تحمل قند را بدتر کند. داروهای کورتونی مانند هیدروکورتیزون، پردنیزولون یا کورتیزون ممکن است اثر رشد را کاهش دهند و شروع سوماتروپین نیز کمکاری غدهٔ فوقکلیه را آشکار کند؛ کورتون را خودسرانه قطع یا تغییر ندهید. برخی داروهای ضدتشنج، هورمونی و داروهای سرکوبکنندهٔ ایمنی مانند سیکلوسپورین نیز ممکن است به پایش یا تنظیم نیاز داشته باشند. تداخل بالینی مهمی با غذای معمول شناخته نشده است؛ دربارهٔ الکل نیز تداخل مستقیمی مطرح نیست، اما الکل میتواند کنترل قند و بیماریهای زمینهای را بدتر کند. فهرست کامل داروها، فرآوردههای گیاهی و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دادههای انسانی دربارهٔ مصرف سوماتروپین در بارداری محدود و برای تعیین خطر جنینی کافی نیست؛ اگر باردارید یا قصد بارداری دارید، ادامهٔ درمان باید با متخصص غدد و پزشک زنان تصمیمگیری شود. معلوم نیست چه مقدار از دارو وارد شیر انسان میشود؛ دادههای محدود افزایش قابلتوجه هورمون رشد شیر را نشان ندادهاند و آسیب مشخصی در شیرخوار گزارش نشده است، اما نیاز مادر و مزایای شیردهی باید همزمان سنجیده شوند.
نگهداری
پودر حلنشده را معمولاً در یخچال، در دمای ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد، داخل بسته و دور از نور نگه دارید؛ آن را منجمد نکنید و در معرض گرما نگذارید. پس از حلکردن، شرایط و مدت نگهداری به نوع قلم یا ویال و بروشور همان فرآورده بستگی دارد؛ معمولاً باید در یخچال و دور از نور بماند، تکان داده نشود و اگر کدر یا ذرهدار شد استفاده نشود. تاریخ انقضا را بررسی کنید و دارو و سوزن را دور از دسترس کودکان نگه دارید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۳ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا ژنوتروپین همان سوماتروپین است؟
۰۲آیا سوماتروپین برای افزایش قد افراد سالم مناسب است؟
۰۳آیا میتوان سوماتروپین را داخل عضله یا رگ تزریق کرد؟
۰۴اگر محلول سوماتروپین کدر بود یا ذره داشت چه کنم؟
۰۵اگر یک نوبت تزریق را فراموش کردم چه کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۳ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۳ سازنده، در گروه H01AC01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.