بتامتازون
بتامتازون یک کورتیکواستروئید سیستمیک قوی از گروه هورمونهای سیستمیک است که التهاب و فعالیت بیشازحد سیستم ایمنی را کم میکند. به شکل قرص، محلول تزریقی و فرآوردهٔ تزریقی آهستهرهش عرضه میشود.
برای تشدید آسم، واکنشهای آلرژیک شدید و بیماریهای التهابی یا خودایمنی استفاده میشود. برخی فرآوردههای تزریقی برای التهاب موضعی مفصل یا بافت و برخی شرایط ویژهٔ بارداری به کار میروند.
این دارو میتواند علائم عفونت را پنهان و قند خون را بالا ببرد. پس از مصرف طولانی یا تکرارشونده، قطع ناگهانی میتواند باعث نارسایی غدهٔ فوقکلیه شود.
پیش از مصرف دربارهٔ عفونت، دیابت، فشارخون، زخم معده، پوکی استخوان، آبسیاه، بیماری کبد یا کلیه، اختلالات خلقی و داروهای همزمان اطلاع دهید. بارداری، شیردهی، کودکی یا سالمندی نیز نیازمند بررسی دقیقتر است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
بتامتازون یک گلوکوکورتیکوئید قوی از گروه کورتیکواستروئیدهای سیستمیک و ردهٔ هورمونهای سیستمیک است. با اثر بر گیرندههای گلوکوکورتیکوئیدی، التهاب و بخشی از فعالیت سیستم ایمنی را کاهش میدهد. بنابراین در بیماریهای التهابی، آلرژیک و خودایمنی و بعضی وضعیتهای حاد کاربرد دارد. قرص، محلول تزریقی و نوع تزریقی آهستهرهش از شکلهای آن هستند و مسیر تزریق و مدت اثرشان یکسان نیست.
موارد مصرف
- تشدید آسم و برخی بیماریهای شدید التهابی تنفسی
- واکنشهای آلرژیک شدید، بهعنوان درمان کمکی در کنار درمان اورژانسی
- بیماریهای روماتیسمی و خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید و لوپوس
- بیماریهای التهابی شدید پوست و التهاب برخی مفاصل، بورسها یا بافتها
- تشدید بیماریهای التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو و بیماری کرون
- کمک به بلوغ ریهٔ جنین در خطر زایمان زودرس و برخی اختلالات غدهٔ فوقکلیه، فقط در شرایط تخصصی
روش مصرف
مقدار و مدت مصرف بر اساس بیماری و پاسخ بدن تعیین میشود و نباید خودسرانه تغییر کند. قرص را در زمان ثابت مصرف کنید؛ در بسیاری از رژیمهای روزانه، مصرف صبحگاهی به کاهش بیخوابی کمک میکند، اما زمان نسخه مقدم است. اگر قرص از نوع محلول است، طبق بروشور در آب حل و بلافاصله مصرف شود؛ مصرف همراه غذا یا پس از غذا میتواند ناراحتی معده را کمتر کند. آمپول باید توسط پزشک یا پرستار و با توجه به نوع فرآورده تزریق شود؛ آمپول آهستهرهش با محلول تزریقی معمولی قابلجایگزینی نیست و نوع آهستهرهش نباید داخل رگ تزریق شود. در مصرف طولانی یا دورههای تکراری، قطع ناگهانی ممنوع است و کاهش تدریجی فقط طبق برنامهٔ پزشک انجام میشود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
تشدید شدید آسم و برخی بیماریهای شدید التهابی تنفسی
در صورت مصرف خوراکی، ترجیحاً صبح همراه غذا مصرف شود؛ بتامتازون جایگزین درمان اصلی و اورژانسی آسم نیست.
واکنشهای آلرژیک شدید و آنافیلاکسی، بهعنوان درمان کمکی
در آنافیلاکسی، آدرنالین درمان فوری و اصلی است و بتامتازون هرگز جایگزین آن نیست.
آرتریت روماتوئید و دیگر بیماریهای روماتیسمی یا خودایمنی مانند لوپوس
در صورت مصرف خوراکی، ترجیحاً یکنوبت صبح همراه غذا؛ دوز نگهدارنده باید کمترین مقدار مؤثر باشد.
بیماریهای التهابی شدید پوست
تزریق داخل ضایعه باید داخل پوست و توسط متخصص انجام شود؛ مقدار و تکرار به نوع ضایعه بستگی دارد.
التهاب مفاصل، بورسها و بافتهای نرم
تکرار تزریق فقط با نظر متخصص انجام شود؛ تزریق مستقیم داخل تاندون ممنوع است.
تشدید کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون
برای کنترل دورهٔ شعلهوری است و برای درمان نگهدارندهٔ طولانیمدت مناسب نیست؛ ترجیحاً صبح همراه غذا مصرف شود.
کمک به بلوغ ریهٔ جنین در خطر زایمان زودرس
فقط در صورت احتمال زیاد زایمان زودرس طی ۷ روز و زیر نظر متخصص؛ تکرار دوره بهصورت روتین توصیه نمیشود.
برخی اختلالات غدهٔ فوقکلیه در شرایط تخصصی
در بحران حاد فوقکلیه، درمان اورژانسی استاندارد باید بیدرنگ انجام شود؛ بتامتازون را خودسرانه جایگزین هیدروکورتیزون نکنید.
پیش از مصرف بدانید
- اگر به بتامتازون، کورتیکواستروئیدها یا مواد نگهدارندهٔ بعضی آمپولها مانند متابیسولفیت حساسیت داشتهاید، بهویژه در صورت ابتلا به آسم، اطلاع دهید.
- تب یا عفونت فعال، عفونت قارچی، سل، هپاتیت ب، تماس اخیر با آبلهمرغان یا سرخک، یا دریافت واکسن زنده در پیش دارید.
- دیابت، فشارخون بالا یا نارسایی قلب، زخم یا خونریزی معده، پوکی استخوان، آبسیاه، بیماری کبد یا کلیه، صرع، میاستنی گراویس یا حملهٔ قلبی اخیر دارید.
- سابقهٔ افسردگی شدید، شیدایی، روانپریشی یا افکار آسیب به خود دارید؛ بتامتازون میتواند تغییرات روانی ایجاد کند.
- داروهای ضدالتهاب، رقیقکنندهٔ خون، داروی دیابت، ادرارآور، ضدتشنج، ضدقارچ، ضدویروس یا هر مکملی مصرف میکنید.
- باردار یا شیرده هستید، دارو برای کودک یا سالمند تجویز شده، یا قرار است تزریق نزدیک مفصل یا در ضایعه انجام شود؛ عفونت یا زخم محل تزریق باید بررسی شود.
عوارض احتمالی
- بیخوابی، بیقراری یا احساس انرژی بیشتر
- افزایش اشتها، سوءهاضمه، تهوع یا سکسکه
- تغییرات خلقی مانند تحریکپذیری یا اضطراب
- افزایش موقت قند خون، تشنگی یا ادرار بیشتر، بهویژه در افراد دیابتی
- پف، افزایش فشارخون یا افزایش وزن در مصرف طولانیتر
- قرمزی، درد یا حساسیت گذرای محل تزریق
- تورم صورت، لب، زبان یا گلو، تنگی نفس، خسخس، کهیر گسترده یا غش: احتمال حساسیت شدید است؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تب پایدار، لرز، سرفهٔ جدید، زخم چرکی، سوزش ادرار، یا پس از تزریق درد، گرمی و تورم شدید محل یا مفصل: همان روز ارزیابی شوید و در بدحالی شدید فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- مدفوع سیاه، استفراغ خونی، درد شدید شکم یا درد شکم همراه با استفراغ مکرر: فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- گیجی شدید، توهم، رفتار غیرعادی، افسردگی شدید یا فکر آسیب به خود: فوراً کمک پزشکی بگیرید؛ در خطر فوری به اورژانس مراجعه کنید.
- تاری دید تازه، درد چشم یا کاهش دید: مصرف را خودسرانه تغییر ندهید و سریع معاینهٔ پزشکی شوید.
- ضعف شدید، استفراغ، سرگیجه، افت فشار یا غش پس از قطع یا کاهش دارو: احتمال نارسایی غدهٔ فوقکلیه وجود دارد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن، دیکلوفناک، ناپروکسن و آسپرین میتوانند خطر زخم و خونریزی معده را بیشتر کنند. اثر انسولین و داروهای پایینآورندهٔ قند و فشارخون ممکن است کم شود؛ ادرارآورها، آمفوتریسین ب و دیگوکسین نیز میتوانند خطر کاهش پتاسیم را افزایش دهند. ریفامپین، ریفابوتین، کاربامازپین، فنیتوئین و فنوباربیتال ممکن است اثر بتامتازون را کم کنند، در حالی که ریتوناویر، کوبیسیستات و برخی داروهای ضدقارچ میتوانند عوارض کورتونی را افزایش دهند. اثر وارفارین ممکن است تغییر کند، آنتیبیوتیکهای کینولونی خطر آسیب تاندون را بیشتر میکنند و واکسنهای زنده در مقدارهای سرکوبگر ایمنی مناسب نیستند. غذا تداخل مستقیم مهمی ندارد، اما غذای پرنمک و مصرف زیاد الکل میتواند پف، فشارخون یا ناراحتی معده را بدتر کند. فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، بتامتازون ممکن است در شرایط مشخص، از جمله خطر زایمان زودرس برای کمک به بلوغ ریهٔ جنین، عمداً تجویز شود؛ این کاربرد با مصرف خودسرانهٔ آمپول تفاوت دارد. مصرف سیستمیک طولانی یا تکرارشونده میتواند رشد جنین را تحتتأثیر قرار دهد و گاهی پایشهای جنین را موقتاً تغییر دهد. دارو میتواند وارد شیر شود و در مقدار زیاد یا مصرف طولانی، مهار غدهٔ فوقکلیهٔ شیرخوار مطرح است؛ بارداری یا شیردهی را پیش از مصرف به پزشک اطلاع دهید.
نگهداری
شرایط دقیق به شکل دارویی و برند بستگی دارد؛ معمولاً قرص در بستهٔ اصلی، در دمای اتاقِ خنک و دور از نور و رطوبت نگهداری میشود. آمپولها را طبق برچسب همان فرآورده، دور از نور و یخزدگی نگه دارید. همهٔ شکلها را دور از دسترس کودکان و پس از تاریخ انقضا مصرف نکنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 4 mg / 1mL |
| تزریقی | 0.5 mg |
| تزریقی آهستهرهش | 3 mg / 1mL |
| قرص | 0.5 mg |
| قرص | 4 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۲ برند از ۱۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا بتامتازون برای سرماخوردگی یا گلودرد ساده مناسب است؟
۰۲تفاوت آمپول بتامتازون معمولی و آهستهرهش چیست؟
۰۳آیا بتامتازون قند خون را بالا میبرد؟
۰۴آیا میتوان بتامتازون را ناگهانی قطع کرد؟
۰۵آیا بتامتازون را میتوان همراه ایبوپروفن یا دیکلوفناک مصرف کرد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۵۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۲ برند از ۱۶ سازنده، در گروه H02AB01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.