فنیتوئین
فنیتوئین دارویی ضدتشنج از دستهٔ هیدانتوئینهاست که با آرامکردن فعالیت الکتریکی بیشازحد سلولهای عصبی مغز، از شروع و گسترش تشنج جلوگیری میکند.
این دارو بیشتر برای پیشگیری و کنترل تشنجهای صرعی، بهویژه نوع تونیک-کلونیک (بزرگ) و موضعی (کانونی)، و گاهی برای پیشگیری از تشنج در دورهٔ جراحیهای مغز و اعصاب به کار میرود.
دامنهٔ ایمن و اثربخش فنیتوئین در خون بسیار باریک است، یعنی حتی تغییر کوچکی در نحوهٔ مصرف میتواند اثر دارو را کم یا عوارض آن را زیاد کند؛ به همین دلیل پایش منظم و پیروی دقیق از نسخهٔ پزشک ضروری است.
اگر نشانههایی مانند دوبینی، عدم تعادل، لرزش غیرعادی، بثورات پوستی گسترده یا افزایش دفعات تشنج را دیدید، در اسرعوقت با پزشک یا داروساز خود مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
فنیتوئین یکی از قدیمیترین و شناختهشدهترین داروهای ضدتشنج است و در گروه داروهای اثرگذار بر دستگاه عصبی، در ردهٔ هیدانتوئینها، قرار میگیرد. این دارو با محدودکردن عبور یون سدیم از غشای سلولهای عصبی، فعالیت الکتریکی بیشازحد و ناهماهنگ مغز را که زمینهساز تشنج است، کاهش میدهد. هدف اصلی از مصرف فنیتوئین، پیشگیری از وقوع تشنج یا کاهش شدت و دفعات آن در افراد مبتلا به صرع است، نه درمان قطعی بیماری زمینهای. از آنجا که جذب و متابولیسم این دارو در افراد مختلف متفاوت است، پزشک معمولاً دوز را بهتدریج و گاهی بر پایهٔ آزمایش سطح خونی دارو تنظیم میکند.
موارد مصرف
- پیشگیری و کنترل تشنجهای تونیک-کلونیک (بزرگ)
- کنترل تشنجهای موضعی (کانونی)
- پیشگیری از تشنج در دورهٔ جراحیهای مغز و اعصاب
- ادامهٔ درمان نگهدارندهٔ صرع در کودکان و بزرگسالانی که قادر به بلعیدن قرص نیستند
روش مصرف
فنیتوئین معمولاً در ساعات مشخصی از شبانهروز و هر بار به همان شکل (همراه یا بدون غذا) مصرف میشود تا سطح آن در خون تا حد امکان ثابت بماند؛ مصرف همراه غذا میتواند ناراحتی گوارشی را کم کند. پیش از هر بار مصرف سوسپانسیون، ظرف را خوب تکان دهید تا دارو در مایع بهطور یکنواخت پخش شود و آن را با پیمانهٔ اندازهگیری مخصوص مصرف کنید، نه با قاشق خانگی. تعویض برند یا نوع فرآوردهٔ فنیتوئین بدون هماهنگی با پزشک توصیه نمیشود، زیرا میتواند سطح خونی دارو را تغییر دهد. این دارو نباید بهطور ناگهانی و بدون نظر پزشک قطع شود، چون این کار میتواند خطر بازگشت تشنج را افزایش دهد؛ هرگونه تغییر در نحوهٔ مصرف فقط باید طبق نسخه و با نظر پزشک یا داروساز انجام شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
تشنجهای تونیک ـ کلونیک عمومی
درمان معمولاً طولانیمدت است؛ قطع ناگهانی میتواند تشنج پایدار ایجاد کند.
تشنجهای موضعی (کانونی)
درمان معمولاً طولانیمدت است و قطع یا کاهش ناگهانی دارو ممنوع است.
پیشگیری از تشنج در دورهٔ جراحیهای مغز و اعصاب
در زمان ناتوانی از مصرف خوراکی یا نیاز به کنترل فوری، انتخاب شکل تزریقی و پایش بیمارستانی لازم است؛ سوسپانسیون را خودسرانه جایگزین نکنید.
ادامهٔ درمان نگهدارندهٔ صرع در افراد ناتوان از بلع قرص
سوسپانسیون را پیش از هر بار مصرف خوب تکان دهید و با وسیلهٔ مدرج اندازهگیری کنید؛ با غذا یا بدون غذا، اما همیشه به شیوهای ثابت مصرف شود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت یا واکنش پوستی جدی به فنیتوئین یا سایر داروهای هیدانتوئینی
- بیماریهای کبدی یا مشکلات کلیوی
- بیماریهای قلبی، بهویژه اختلال در ریتم قلب
- دیابت، پوکی استخوان یا کمبود ویتامین دی
- همهٔ داروها، مکملها و گیاهان دارویی مصرفی، به دلیل تداخلهای فراوان این دارو
- بارداری، قصد بارداری یا شیردهی
عوارض احتمالی
- حالت تهوع یا ناراحتی گوارشی خفیف
- سرگیجه یا خوابآلودگی خفیف
- تورم و حساسیت لثهها با مصرف طولانیمدت
- رشد بیشازحد موهای بدن (پرمویی)
- سردرد یا کاهش تمرکز خفیف
- بثورات پوستی گسترده، تاول یا پوستهپوستهشدن پوست: میتواند نشانهٔ واکنش پوستی جدی باشد؛ در این حالت مصرف را ادامه ندهید و سریع به پزشک مراجعه کنید.
- دوبینی، عدم تعادل شدید در راهرفتن، گیجی یا حرکات غیرارادی چشم: از نشانههای بالارفتن سطح خونی دارو (مسمومیت) است و باید سریعاً به پزشک اطلاع داده شود.
- زردی پوست و چشمها، خستگی غیرعادی یا درد شکم: میتواند نشانهٔ آسیب کبدی باشد و نیازمند بررسی فوری پزشکی است.
- تب مداوم، گلودرد شدید، کبودی یا خونریزی غیرعادی: میتواند نشانهٔ واکنش جدی روی خون یا سیستم ایمنی باشد؛ در این موارد به پزشک مراجعه کنید.
- تورم صورت، لب یا گلو همراه با دشواری در تنفس: نشانهٔ واکنش آلرژیک شدید است؛ با اورژانس تماس بگیرید.
- تشدید افکار منفی، ناامیدی یا افکار آسیب به خود: باید فوراً با پزشک در میان گذاشته شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
فنیتوئین با داروهای گوناگونی تداخل دارد؛ برخی داروها مانند بعضی از ضدقارچها، آنتیبیوتیکها و برخی دیگر از داروهای ضدتشنج (مانند والپروات) میتوانند سطح خونی فنیتوئین را بالا ببرند و خطر عوارض را زیاد کنند، در حالی که خود فنیتوئین میتواند اثربخشی داروهایی مانند قرصهای ضدبارداری خوراکی، وارفارین و برخی کورتیکواستروئیدها را کم کند. آنتیاسیدها و مکملهای اسید فولیک نیز ممکن است جذب یا سطح خونی این دارو را تغییر دهند، و مصرف الکل، بهویژه بهصورت مزمن، میتواند بر اثر دارو تأثیر بگذارد. به همین دلیل، فهرست کامل داروها، مکملها و گیاهان دارویی مصرفی خود را همیشه به پزشک و داروساز بگویید تا هرگونه تداخل احتمالی بررسی شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
مصرف فنیتوئین در دوران بارداری میتواند با افزایش اندک خطر برخی ناهنجاریهای مادرزادی همراه باشد، اما قطع ناگهانی دارو در فرد باردار مبتلا به صرع نیز به دلیل خطر تشنجهای کنترلنشده میتواند برای مادر و جنین خطرناک باشد؛ به همین دلیل تصمیم دربارهٔ ادامه، تغییر یا قطع دارو در بارداری باید فقط با نظر پزشک متخصص مغز و اعصاب گرفته شود. مصرف مکمل اسید فولیک پیش از و در دوران بارداری معمولاً توصیه میشود. این دارو به مقدار کم در شیر مادر ترشح میشود؛ مصرف آن در دوران شیردهی باید با آگاهی و زیر نظر پزشک باشد.
نگهداری
این دارو را در دمای اتاق و دور از نور مستقیم آفتاب و رطوبت نگهداری کنید و از فریزر دور نگه دارید. سوسپانسیون را همیشه با در محکمبسته و دور از دسترس و دید کودکان نگهداری کنید. پیش از هر بار مصرف، تاریخ انقضا را بررسی کنید و اگر داروی تاریخگذشته بود یا رنگ و بویش تغییر کرده بود، بدون مشورت داروساز آن را مصرف نکنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| سوسپانسیون | 30 mg / 5mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲ برند از ۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا میتوان مصرف فنیتوئین را خودسرانه قطع کرد؟
۰۲چرا پزشک گاهی درخواست آزمایش سطح خونی فنیتوئین میدهد؟
۰۳آیا فنیتوئین باعث تورم لثه میشود؟
۰۴آیا تعویض برند سوسپانسیون فنیتوئین اشکالی دارد؟
۰۵اگر یک نوبت از مصرف فنیتوئین فراموش شود، چه باید کرد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲ برند از ۲ سازنده، در گروه N03AB02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.