استرپتوزوسین
استرپتوزوسین یک داروی شیمیدرمانی تزریقی از گروه نیتروزواورهها و داروهای آلکیلهکننده است که با آسیبزدن به ماده ژنتیکی، رشد سلولهای توموری را مهار میکند.
بیشتر برای تومورهای بدخیم سلولهای جزایر لوزالمعده و برخی تومورهای نورواندوکرین پیشرفته یا منتشر لوزالمعده بهکار میرود؛ گاهی همراه داروهای ضدسرطان دیگر. انتخاب آن به نوع و رفتار تومور بستگی دارد.
مهمترین خطر استرپتوزوسین آسیب کلیه است که میتواند تجمعی و شدید باشد؛ تهوع و استفراغ شدید و تغییر قند خون هم ممکن است رخ دهد. تزریق، مایعدرمانی و آزمایشهای کلیه، کبد، خون و قند باید طبق برنامه تیم درمان انجام شود.
اگر کاهش ادرار، کمآبی، استفراغ مکرر، تب، خونریزی یا تغییر محسوس قند خون دارید، پیش از دوره بعدی یا بلافاصله پس از تزریق اطلاع دهید. هر داروی جدید، بهویژه داروهای مؤثر بر کلیه، انعقاد یا قند خون، باید بررسی شود.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
استرپتوزوسین یک داروی ضدسرطان تزریقی از گروه نیتروزواورهها و داروهای آلکیلهکننده است. با ایجاد آسیب در ماده ژنتیکی سلول، تکثیر و بقای سلولهای توموری را مختل میکند؛ جذب آن در سلولهای جزایر لوزالمعده نیز به اثر آن بر این تومورها کمک میکند. کاربرد اصلی آن برخی تومورهای نورواندوکرین یا بدخیم سلولهای جزایر لوزالمعده، بهویژه در بیماری پیشرفته یا منتشر، است. این دارو فقط به شکل وریدی و زیر نظر تیم متخصص سرطان داده میشود و پایش کلیه، کبد، سلولهای خونی و قند اهمیت دارد.
موارد مصرف
- تومور بدخیم سلولهای جزایر لوزالمعده که به بخشهای دیگر بدن گسترش یافته است
- برخی تومورهای نورواندوکرین لوزالمعده پیشرفته، علامتدار یا در حال پیشرفت
- کاهش بار تومور و کمک به کنترل علائم ناشی از تومورهای هورمونساز لوزالمعده در موارد منتخب
روش مصرف
استرپتوزوسین خوراکی نیست؛ پودر ویال باید توسط کادر درمان در شرایط ایمن آماده و بهصورت تزریق وریدی داده شود. مقدار، فاصله دورهها و طول درمان بر اساس نوع تومور، عملکرد کلیه و آزمایشها تعیین میشود و بیمار نباید آن را خودسرانه تغییر دهد یا برای تزریق به خانه ببرد. معمولاً پیش از تزریق مایعدرمانی و داروی ضدتهوع در نظر گرفته میشود؛ دستورهای مرکز درمان درباره مایعات و داروهای همراه را دقیق انجام دهید. این شکل تزریقی وابستگی مشخصی به غذا ندارد، اما قطع یا جابهجایی دوره و نوبت فراموششده باید با هماهنگی تیم درمان باشد.
پیش از مصرف بدانید
- اگر به استرپتوزوسین یا هر یک از مواد تشکیلدهنده ویال حساسیت داشتهاید.
- هر نوع بیماری کلیه، کاهش ادرار، پروتئین در ادرار، کمآبی یا سابقه اختلال آب و املاح؛ این دارو میتواند به کلیه آسیب بزند.
- دیابت، قند خون ناپایدار یا سابقه افت یا افزایش شدید قند.
- بیماری کبد، کمخونی، کاهش گلبولهای سفید یا پلاکت، عفونت، تب یا خونریزی و کبودی غیرعادی.
- فهرست کامل داروهای نسخهای و بدون نسخه، مکملها و گیاهان دارویی؛ بهویژه داروهای آسیبزننده به کلیه، ضدانعقادها، داروهای قند و شیمیدرمانی دیگر.
- بارداری، احتمال یا برنامه بارداری و شیردهی؛ ایمنی و اثربخشی دارو در کودکان بهخوبی تثبیت نشده و در سالمندان یا افراد با نارسایی کلیه و کبد، پایش دقیقتری لازم است.
عوارض احتمالی
- تهوع
- استفراغ
- بیاشتهایی یا کاهش میل به غذا
- اسهال
- خستگی و احساس ضعف
- افزایش موقت آنزیمهای کبدی یا کاهش خفیف شمارش سلولهای خونی در آزمایش
- کاهش ادرار، کف زیاد یا خون در ادرار، تورم پاها، تشنگی غیرعادی یا ضعف شدید: میتواند نشانه آسیب کلیه یا اختلال املاح باشد؛ همان روز با مرکز درمان تماس بگیرید و اگر شدید است فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- استفراغ مکرر، اسهال شدید، سرگیجه، غش یا ناتوانی در نوشیدن و نگهداشتن مایعات: برای پیشگیری از کمآبی و تشدید آسیب کلیه، فوراً با تیم درمان تماس بگیرید؛ در غش یا بیحالی شدید فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تب، لرز، گلودرد، زخم دهان، یا کبودی و خونریزی غیرعادی: ممکن است به عفونت یا کاهش سلولهای خونی مربوط باشد؛ فوراً با پزشک یا مرکز درمان تماس بگیرید.
- زردی پوست یا چشم، ادرار تیره، درد شدید بالای شکم یا خوابآلودگی غیرعادی: احتمال آسیب کبدی مطرح است؛ مراجعه سریع پزشکی لازم است.
- تعریق، لرزش، تپش قلب، گیجی یا ضعف شدید، یا تشنگی و ادرار زیاد، تاری دید و خوابآلودگی: قند خون را در صورت امکان بررسی و فوراً با تیم درمان تماس بگیرید؛ بیهوشی، تشنج یا گیجی شدید نیازمند مراجعه فوری به اورژانس است.
- تورم صورت، لب یا زبان، بثورات گسترده، خسخس یا تنگی نفس: نشانه واکنش حساسیتی شدید است و باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید. درد، سوزش، قرمزی یا تورم در محل تزریق را همان لحظه به پرستار اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
استرپتوزوسین نباید بدون هماهنگی با داروهای آسیبزننده به کلیه مصرف شود؛ برخی آنتیبیوتیکهای تزریقی، داروهای ضدقارچ، سیسپلاتین و بعضی مسکنهای ضدالتهاب مانند ایبوپروفن و ناپروکسن میتوانند خطر آسیب کلیه را بیشتر کنند. همراهی با شیمیدرمانیهای دیگر ممکن است کاهش سلولهای خونی یا عوارض کلی را افزایش دهد و مصرف وارفارین و داروهای مشابه، پایش دقیقتر انعقاد میخواهد. واکسنهای زنده یا زنده تضعیفشده در دوره درمان میتوانند عفونت جدی ایجاد کنند و داروهای قند خون ممکن است با تغییرات قند نیاز به بازبینی داشته باشند. برای شکل وریدی، تداخل غذایی مشخصی شناخته نشده است؛ داده مشخصی از تداخل مستقیم با الکل وجود ندارد، اما الکل میتواند تهوع و کمآبی را بدتر کند و بهتر است مصرف نشود. فهرست کامل داروها، مکملها، فرآوردههای گیاهی و واکسنهای خود را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
استرپتوزوسین بهدلیل اثر آسیبزننده به ماده ژنتیکی و شواهد آسیب به جنین در مطالعات حیوانی، میتواند در بارداری خطرناک باشد و معمولاً در بارداری توصیه نمیشود. اگر باردارید، احتمال بارداری دارید یا قصد بارداری دارید، پیش از شروع درمان به متخصص سرطان اطلاع دهید و درباره روش و مدت پیشگیری از بارداری پس از درمان راهنمایی بگیرید. مشخص نیست دارو یا فرآوردههای حاصل از آن وارد شیر انسان میشوند یا نه؛ شیردهی در طول درمان باید قطع شود و زمان شروع دوباره را پزشک تعیین کند.
نگهداری
ویال بازنشده را طبق برچسب همان فرآورده، معمولاً در یخچال در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد و داخل جعبه اصلی برای محافظت از نور نگه دارید؛ از یخزدگی، گرمای زیاد و دسترس کودکان دور باشد. محلول آمادهشده باید فقط در مرکز درمانی و طبق دستور همان فرآورده مصرف یا دور ریخته شود و برای نگهداری در خانه مناسب نیست. تاریخ انقضا و سلامت بستهبندی را پیش از تحویل بررسی کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی برای محلول | 1 g |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۳ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا استرپتوزوسین برای هر سرطان لوزالمعده استفاده میشود؟
۰۲چرا پیش از هر دوره آزمایش کلیه و قند انجام میشود؟
۰۳اگر بعد از تزریق تهوع و استفراغ داشتم، طبیعی است؟
۰۴آیا میتوانم برای درد یا تب ایبوپروفن یا ناپروکسن بخورم؟
۰۵آیا هنگام درمان میتوانم واکسن بزنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۳ برند از ۱ سازنده، در گروه L01AD04. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.