روکسولیتینیب
روکسولیتینیب دارویی از ردهٔ مهارکنندههای ژانوس کیناز (Janus Kinase Inhibitor) است که با مهار مسیر پیامرسانی JAK1 و JAK2 در بدن، رشد و فعالیت بیشازحد برخی سلولهای خونی و ایمنی را کنترل میکند.
بیشترین کاربرد آن در درمان میلوفیبروز و پلیسیتمی ورا (دو بیماری مغز استخوان) و نیز بیماری پیوند علیه میزبان پس از پیوند سلولهای بنیادی است.
مهمترین نکتهٔ ایمنی این دارو، خطر افت گلبولهای خونی و افزایش احتمال عفونت است که نیازمند آزمایش خون منظم و پایش پزشک است. نکتهٔ کلیدی دیگر اینکه قطع ناگهانی این دارو، حتی برای مدتی کوتاه، میتواند طی چند روز تا حدود یک هفته باعث بازگشت شدید علائم بیماری زمینهای شود و در موارد نادر با تب بالا، افت فشار خون یا مشکل تنفسی جدی همراه باشد؛ به همین دلیل هرگونه تغییر دوز، وقفهٔ موقت (مثلاً پیش از جراحی) یا قطع مصرف تنها باید با هماهنگی و برنامهٔ پزشک انجام شود.
در صورت بروز تب، لرز، کبودی یا خونریزی غیرعادی، بثورات دردناک پوستی، تنگینفس، یا هر نشانهٔ غیرمعمول دیگر در طول درمان یا پس از قطع یا فراموشکردن چند نوبت دارو، باید سریع با پزشک تماس گرفت. همچنین پیش از هرگونه تغییر در دوز، وقفهٔ موقت یا قطع مصرف، حتماً با پزشک هماهنگ کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
روکسولیتینیب یک داروی هدفمند خوراکی از گروه مهارکنندههای ژانوس کیناز است که بر آنزیمهای JAK1 و JAK2 اثر میگذارد. این آنزیمها بخشی از مسیر پیامرسانی داخل سلولی هستند که در بیماریهایی مانند میلوفیبروز و پلیسیتمی ورا (دو اختلال مربوط به تولید بیشازحد سلول در مغز استخوان) بیشازحد فعال میشوند و در واکنشهای التهابی سیستم ایمنی پس از پیوند مغز استخوان نیز نقش دارند. با مهار این مسیر، روکسولیتینیب میتواند بزرگی طحال، علائم عمومی بیماری و شدت واکنشهای ایمنی ناخواسته را کاهش دهد. این دارو در ایران با نام تجاری جاکاوی نیز عرضه میشود و باید تنها زیر نظر پزشک متخصص خون و سرطانشناسی مصرف شود.
موارد مصرف
- میلوفیبروز (اولیه یا بهدنبال پلیسیتمی ورا/ترومبوسیتمی اساسی) همراه با بزرگی طحال یا علائم مرتبط
- پلیسیتمی ورا در بیمارانی که به هیدروکسیاوره پاسخ کافی نداده یا آن را تحمل نکردهاند
- بیماری حاد پیوند علیه میزبان (Graft-versus-Host Disease) مقاوم به کورتیکواستروئید، پس از پیوند مغز استخوان یا سلولهای بنیادی
- بیماری مزمن پیوند علیه میزبان، در صورت عدم پاسخ کافی به یک یا دو خط درمان قبلی (از جمله کورتیکواستروئید)
روش مصرف
روکسولیتینیب به شکل قرص خوراکی است و طبق برنامهای که پزشک بر اساس نوع بیماری، شمارش سلولهای خونی و عملکرد کبد و کلیه تعیین میکند، در ساعات منظمی از روز مصرف میشود؛ میتوان آن را با یا بدون غذا خورد. قرصها باید کامل و با کمی آب بلعیده شوند و بدون هماهنگی با پزشک، نصف، خرد یا جویده نشوند. سعی کنید دوزها را در زمانهای ثابت و بدون فراموشی مصرف کنید تا اثر درمانی پایدار بماند. نکتهٔ بسیار مهم این است که قطع ناگهانی این دارو میتواند طی چند روز تا حدود یک هفته باعث بازگشت و تشدید علائم بیماری زمینهای شود و در موارد نادر با عوارض جدیتر مانند تب شدید، افت فشار خون یا تنگینفس همراه باشد؛ به همین دلیل هرگونه تغییر، وقفهٔ موقت (برای مثال پیش از جراحی یا در دوران بیماری حاد) یا توقف مصرف باید فقط با هماهنگی پزشک و معمولاً بهصورت تدریجی انجام گیرد. اگر دوزی را فراموش کردید یا به هر دلیل چند روز دارو در دسترستان نبود، هرچه زودتر با پزشک خود تماس بگیرید.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت یا واکنش آلرژیک به روکسولیتینیب یا هر یک از اجزای قرص
- هرگونه عفونت فعال یا سابقهٔ عفونتهای مکرر، سل، هپاتیت B یا زونا
- نتایج آزمایش خون اخیر (بهویژه شمارش پلاکت، گلبول قرمز و گلبول سفید) و هر اختلال خونی شناختهشده
- بیماری کبدی یا کلیوی، سابقهٔ لختهٔ خونی، بیماری قلبیعروقی یا هر نوع سرطان قبلی
- بارداری، قصد بارداری یا شیردهی
- فهرست کامل داروها، مکملها، گیاهان دارویی مصرفی و برنامهٔ واکسیناسیون (بهویژه واکسنهای زنده)
عوارض احتمالی
- کاهش پلاکت خون و کبودی یا خونمردگی راحتتر از حد معمول
- کمخونی و احساس خستگی یا ضعف
- سردرد و سرگیجه
- افزایش وزن
- بالارفتن چربی خون یا آنزیمهای کبدی در آزمایشها
- نشانههای عفونت جدی مانند تب، لرز، سرفهٔ مداوم یا بثورات دردناک یکطرفهٔ پوستی (نشانهٔ احتمالی زونا) — بهدلیل تضعیف موقت سیستم ایمنی، در صورت بروز این علائم سریع به پزشک مراجعه کنید یا با اورژانس تماس بگیرید
- خونریزی یا کبودی غیرعادی (خون در ادرار یا مدفوع، خونریزی لثه) بهدلیل افت پلاکت — نیازمند بررسی فوری پزشک
- ضایعهٔ پوستی جدید یا تغییریافته — این دارو با افزایش اندک خطر برخی سرطانهای پوستی مرتبط است؛ در صورت مشاهده سریع به پزشک مراجعه کنید و معاینهٔ دورهای پوست را دنبال کنید
- تورم و درد ناگهانی پا، درد قفسهٔ سینه یا تنگینفس ناگهانی — این نشانهها میتوانند به لختهٔ خونی یا مشکل قلبیعروقی اشاره داشته باشند؛ هرچند در مطالعات خودِ روکسولیتینیب بروز این حوادث بیشتر از داروهای مقایسهشده گزارش نشده، اما بر اساس هشدار کلیِ صادرشده برای خانوادهٔ داروییِ مهارکنندههای ژانوس کیناز، در صورت بروز این علائم باید فوراً به پزشک مراجعه کرد یا با اورژانس تماس گرفت
- تب بالا، افت ناگهانی فشار خون یا تنگینفس در روزها تا حدود یک هفته پس از قطع یا فراموشکردن چند نوبت این دارو — این حالت میتواند نشانهٔ واکنش جدیِ ناشی از قطع دارو باشد و نیازمند مراجعهٔ فوری پزشکی یا تماس با اورژانس است
- علائم واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت و گلو یا تنگینفس ناگهانی — اورژانسی است و باید فوراً با اورژانس تماس گرفت
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
روکسولیتینیب عمدتاً توسط آنزیم کبدی CYP3A4 متابولیزه میشود. داروهایی که این آنزیم را قوی مهار میکنند، مانند برخی داروهای ضدقارچ نظیر کتوکونازول یا برخی داروهای ضدویروس، غلظت خونی روکسولیتینیب را بهطور محسوسی بالا میبرند و معمولاً نیاز به تنظیم دوز توسط پزشک دارند؛ در مقابل، داروهایی که این آنزیم را القا میکنند، مانند ریفامپین یا برخی داروهای ضدتشنج، میتوانند اثر دارو را کم کنند و نیاز به پایش دقیقتر دارند. آب گریپفروت هم بر متابولیسم این دارو اثر میگذارد و بهتر است بدون هماهنگی با پزشک مصرف نشود. چون روکسولیتینیب بر سلولهای خونی و سیستم ایمنی اثر میگذارد، مصرف همزمان با سایر داروهای سرکوبکنندهٔ مغز استخوان یا ایمنی نیز نیازمند احتیاط بیشتر است. فهرست کامل داروها و مکملهای مصرفی خود، حتی داروهای بدوننسخه و گیاهی، را با پزشک و داروساز در میان بگذارید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
بر اساس مطالعات موجود، روکسولیتینیب در دوران بارداری توصیه نمیشود، زیرا شواهد حیوانی نشاندهندهٔ احتمال آسیب به جنین است؛ افراد در سنین باروری بهتر است در طول درمان و مدتی پس از قطع آن از روش پیشگیری مطمئن از بارداری استفاده کنند. دربارهٔ شیردهی نیز اطلاعات کافی از بیخطر بودن در دست نیست؛ بر اساس رهنمودهای موجود، شیردهی در طول درمان و تا حداقل دو هفته پس از آخرین دوز توصیه نمیشود. تصمیم نهایی دربارهٔ بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری باید همیشه با مشورت پزشک متخصص گرفته شود.
نگهداری
قرصهای روکسولیتینیب را در دمای بین ۱۵ تا ۳۰ درجهٔ سلسیوس و بهدور از رطوبت و نور مستقیم آفتاب نگهداری کنید، ترجیحاً در بستهٔ اصلی خود. دارو را دور از دسترس و دید کودکان قرار دهید و پیش از هر بار مصرف به تاریخ انقضای روی بسته توجه کنید. داروهای تاریخگذشته یا اضافی را طبق راهنمایی داروخانه دفع کنید، نه با دور ریختن در سطل زبالهٔ خانگی یا سرویس بهداشتی.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص | 5 mg |
| قرص | 15 mg |
| قرص | 20 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۰ برند از ۵ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا میتوان مصرف روکسولیتینیب را خودسرانه قطع کرد؟
۰۲چرا در طول مصرف این دارو باید مرتب آزمایش خون بدهم؟
۰۳آیا روکسولیتینیب نوعی شیمیدرمانی است؟
۰۴آیا این دارو خطر عفونت را افزایش میدهد؟
۰۵آیا مصرف این دارو همراه با غذا لازم است؟
۰۶اگر یک نوبت از دارو را فراموش کنم یا برای چند روز به آن دسترسی نداشته باشم، چه باید بکنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۹۸ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۰ برند از ۵ سازنده، در گروه L01XE18. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.