پنیسیلین جی سدیم
پنیسیلین جی سدیم آنتیبیوتیکی تزریقی از خانوادهٔ پنیسیلینها (بتالاکتامها) است که با مختلکردنِ ساختِ دیوارهٔ سلولیِ باکتری، آن را از بین میبرد.
این دارو در بیمارستان برای درمانِ عفونتهای شدید و منتشرِ باکتریایی مانندِ عفونتِ خون، مننژیت و اندوکاردیت، و نیز برای برخی عفونتهای اختصاصی مانندِ سیفلیس بهکار میرود.
مهمترین خطر، واکنشِ آلرژیکِ گاهشدیدِ بدن به پنیسیلین است؛ هرگونه حساسیتِ پیشین به پنیسیلین یا سفالوسپورینها باید پیش از تزریق به تیمِ درمان اطلاع داده شود.
اگر پس از تزریق کهیر، تورمِ صورت یا لب، یا تنگیِ نفس پدید آمد، با اورژانس تماس بگیرید یا فوراً به تیمِ درمانی اطلاع دهید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
پنیسیلین جی سدیم یکی از قدیمیترین و شناختهشدهترین آنتیبیوتیکهای خانوادهٔ پنیسیلین (بتالاکتام) است که بهصورتِ پودرِ استریل، برای حلشدن در محلول و تزریقِ وریدی یا عضلانی عرضه میشود. این دارو با مختلکردنِ ساختِ دیوارهٔ سلولیِ باکتری، آن را از بین میبرد؛ به همین دلیل آن را آنتیبیوتیکی «باکتریکش» میدانند، نه فقط بازدارندهٔ رشد. بهسببِ اثرِ سریع و قدرتمندش، این فرآورده معمولاً برای عفونتهای جدی و منتشر، در محیطِ بیمارستانی و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک تجویز میشود. مصرفِ خانگی یا خودسرانهٔ آن جایگاهی ندارد.
موارد مصرف
- درمانِ عفونتهای شدید و منتشرِ باکتریایی مانندِ عفونتِ خون (سپتیسمی)
- مننژیتِ باکتریایی ناشی از باکتریهای حساس به پنیسیلین
- اندوکاردیتِ عفونی (عفونتِ دریچههای قلب)
- سیفلیس، بهویژه در مراحلِ عصبی یا مادرزادیِ آن
- سیاهزخم (آنتراکس) و برخی عفونتهای شدیدِ کلستریدیایی مانندِ گاسگرینِ گازی
- درمانِ کمکی در دیفتری و کزاز، در کنارِ سایرِ اقداماتِ درمانی
روش مصرف
این دارو بهصورتِ پودرِ استریل عرضه میشود که پرستار یا داروسازِ بیمارستان آن را در محلولِ مخصوص حل کرده و از راهِ سرُم (وریدی) یا تزریقِ عضلانی به بیمار میرساند؛ بنابراین نیازی به تزریقِ خودسرانه در منزل نیست. زمانبندیِ دقیقِ تزریقها را تیمِ درمان بر اساسِ نوع و شدتِ عفونت تعیین میکند و پایبندی به همان برنامه برای اثربخشیِ درمان اهمیت دارد. حتی اگر علائم زودتر بهبود یابد، بهتر است دورهٔ درمان طبقِ نظرِ پزشک بهطورِ کامل تمام شود تا خطرِ بازگشتِ عفونت یا مقاومشدنِ باکتری کاهش یابد. هرگونه تغییر در برنامهٔ تزریق فقط باید با تأییدِ پزشک انجام گیرد.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
عفونتهای شدید و منتشر باکتریایی، ازجمله عفونت خون
در عفونتهای حاد، درمان معمولاً دستکم ۴۸ تا ۷۲ ساعت پس از برطرفشدن تب و علائم ادامه مییابد؛ تجویز وریدی دوزهای بالا بیمارستانی است.
مننژیت باکتریایی ناشی از باکتری حساس
فقط برای عامل حساس استفاده میشود؛ مننژیت یک اورژانس است و درمان اولیه باید در بیمارستان و بر پایهٔ کشت و حساسیت انجام شود.
اندوکاردیت عفونی ناشی از باکتری حساس
عامل عفونت، نوع دریچه و کشتهای پیگیری، مدت درمان و نیاز به درمان ترکیبی را تعیین میکنند.
سیفلیس عصبی
این رژیم برای سیفلیس عصبی است؛ سیفلیس بدون درگیری عصبی معمولاً به شکل طولانیاثر پنیسیلین نیاز دارد و این فرآورده جایگزین آن نیست.
سیاهزخم (آنتراکس)، بهویژه نوع سیستمیک
فقط برای سویهای که حساسیت آن به پنیسیلین تأیید شده است؛ نوع سیستمیک معمولاً به درمان ترکیبی، پادزهر و مراقبت بیمارستانی نیاز دارد.
گانگرن گازی ناشی از عفونت کلستریدیایی
دبریدمان و جراحی فوری ضروری است؛ درمان معمولاً همراه با کلیندامایسین و مراقبت ویژه انجام میشود.
دیفتری
همراه ضدسم دیفتری و مراقبت راه هوایی و ایزولاسیون انجام میشود؛ دورهٔ آنتیبیوتیک باید کامل شود.
کزاز
فقط درمان کمکی همراه ایمونوگلوبولین کزاز است و جایگزین مراقبت زخم، کنترل اسپاسم، واکسیناسیون و مراقبت ویژه نیست.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه سابقهٔ حساسیت به پنیسیلین، آموکسیسیلین یا سایرِ آنتیبیوتیکهای بتالاکتام و سفالوسپورینها را پیش از تزریق حتماً اطلاع دهید
- سابقهٔ آسم، کهیر یا واکنشهای آلرژیکِ شدید را با پزشک در میان بگذارید
- بیماریِ کلیوی را گزارش دهید، زیرا این دارو عمدتاً از راهِ کلیه دفع میشود و ممکن است نیازمندِ تنظیمِ دوز باشد
- اگر رژیمِ کمسدیم دارید یا به نارساییِ قلبی یا فشارِ خونِ بالا مبتلا هستید، به پزشک بگویید؛ زیرا این فرآورده حاویِ سدیم است
- فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و داروهای گیاهیِ مصرفی خود را به پزشک و داروساز اطلاع دهید
- بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری را با پزشک در میان بگذارید
عوارض احتمالی
- درد، قرمزی یا التهابِ خفیف در محلِ تزریق
- حالتِ تهوع یا ناراحتیِ خفیفِ گوارشی
- اسهالِ خفیف
- سردرد
- علائمِ واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ کهیرِ گسترده، تورمِ لب و صورت یا تنگیِ نفس — با اورژانس تماس بگیرید
- اسهالِ شدید، مداوم یا خونی که ممکن است نشانهٔ التهابِ رودهٔ ناشی از آنتیبیوتیک باشد — در صورتِ بروز به پزشک اطلاع دهید
- تشنج یا تغییرِ سطحِ هوشیاری، بهویژه در دوزهای بالا یا در بیمارانِ دارای مشکلِ کلیوی — نیازمندِ مراجعهٔ فوری به پزشک است
- کبودی یا خونریزیِ غیرِعادی که میتواند نشانهٔ اثر بر سلولهای خونی باشد — به پزشک اطلاع دهید
- تب، لرز یا دردِ عضلانیِ ناگهانی پس از آغازِ درمان، بهویژه در درمانِ سیفلیس — به تیمِ درمان اطلاع دهید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرفِ همزمانِ پروبنسید میتواند دفعِ پنیسیلین از بدن را کاهش دهد و درنتیجه سطحِ خونیِ آن را بالا ببرد؛ گاهی پزشکان از همین ویژگی برای تقویتِ اثرِ درمان بهره میبرند. مصرفِ همزمان با برخی آنتیبیوتیکهای بازدارندهٔ رشدِ باکتری (مانندِ تتراسایکلینها) ممکن است از اثرِ باکتریکشیِ پنیسیلین بکاهد، بنابراین این ترکیب معمولاً توصیه نمیشود. در بیمارانی که همزمان متوترکسات یا داروهای رقیقکنندهٔ خون مصرف میکنند نیز احتمالِ بروزِ تداخلِ بالینی وجود دارد. فهرست کامل داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا از هرگونه تداخلِ ناخواسته پیشگیری شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
پنیسیلین جی سدیم سالهاست در بارداری، ازجمله برای درمانِ سیفلیسِ مادرِ باردار، بهکار میرود و بر پایهٔ تجربهٔ بالینیِ طولانی، خطرِ قابلِتوجهی برای جنین در آن گزارش نشده است. مقدارِ کمی از این دارو وارد شیرِ مادر میشود که معمولاً بیخطر تلقی میشود، هرچند احتمالِ بروزِ اسهال یا برفکِ خفیف در نوزاد وجود دارد. تصمیمِ نهایی دربارهٔ مصرف در دورانِ بارداری و شیردهی را پزشک، بر اساسِ وضعیتِ بالینیِ مادر، میگیرد.
نگهداری
این دارو معمولاً توسط داروساز یا پرستارِ بیمارستان آماده و نگهداری میشود و بیمار نیازی به نگهداریِ آن در منزل ندارد. پودرِ آمادهنشده باید دور از نور و رطوبت و در دمای مناسبِ درجشده روی برچسب نگهداری شود و پس از حلشدن در محلول، باید در بازهٔ زمانیِ محدودی مصرف شود. در هر صورت، هر فرآوردهٔ داروییِ باقیمانده باید دور از دسترسِ کودکان بماند و پیش از استفاده، تاریخِ انقضای آن بررسی شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۵ برند از ۴ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا پنیسیلین جی سدیم باید تزریقی و در بیمارستان مصرف شود، نه بهصورتِ قرص؟
۰۲اگر پیشتر به نوعِ دیگری از پنیسیلین یا آموکسیسیلین حساسیت داشتهام، باز هم میتوانم این دارو را دریافت کنم؟
۰۳آیا سدیمِ موجود در این فرآورده برایم مشکلساز است؟
۰۴آیا باید تزریقها را تا پایانِ دورهٔ تجویزشده ادامه دهم، حتی اگر حالم زودتر بهتر شود؟
۰۵تفاوتِ پنیسیلین جی سدیم با پنیسیلین بنزاتین (پنیسیلین طولانیاثر) در چیست؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۵ برند از ۴ سازنده، در گروه J01RA01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.