اکسیتوسین
اکسیتوسین شکل مصنوعی هورمون طبیعی بدن و دارویی منقبضکنندهٔ رحم است. با ایجاد یا تقویت انقباض رحم به پیشبرد زایمان و جمعشدن رحم پس از تولد کمک میکند.
بیشتر برای القا یا تقویت زایمان در شرایط مناسب و برای پیشگیری یا کنترل خونریزی پس از زایمان ناشی از جمعنشدن رحم استفاده میشود. در برخی موارد سقط ناقص یا اجتنابناپذیر نیز فقط تحت نظر متخصص کاربرد دارد.
این آمپول برای تزریق خودسرانه یا مصرف در منزل نیست. هنگام القا یا تقویت زایمان باید در مرکز درمانی و با پایش انقباضهای رحم و ضربان قلب جنین تزریق شود؛ تزریق سریع یا مقدار نامناسب میتواند خطرناک باشد.
اگر سابقهٔ سزارین یا جراحی رحم، جفت سرراهی، وضعیت نامناسب جنین، بیماری قلبی یا کلیوی، فشار خون بارداری، حساسیت دارویی یا مصرف داروهای منقبضکنندهٔ رحم دارید، پیش از تزریق اطلاع دهید. هر خونریزی غیرعادی یا کاهش حرکت جنین نیز نیازمند ارزیابی فوری است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
اکسیتوسین یک هورمون ساختهشده در آزمایشگاه و مشابه هورمون طبیعی اکسیتوسین است و در گروه هورمونهای سیستمیک و داروهای منقبضکنندهٔ رحم قرار میگیرد. با تحریک گیرندههای عضلهٔ رحم، انقباضهای ریتمیک را ایجاد یا قویتر میکند. پس از زایمان، این انقباضها به جمعشدن رحم و فشردهشدن رگهای محل جفت کمک میکنند و خونریزی را کاهش میدهند. این فرآورده به شکل محلول تزریقی با قدرت ۵ واحد بینالمللی در هر میلیلیتر عرضه میشود و کاربردش باید بر اساس وضعیت مادر و جنین تعیین شود.
موارد مصرف
- القای زایمان در صورت وجود دلیل پزشکی و مناسببودن زایمان از راه واژن
- تقویت زایمانِ ناکافی پس از ارزیابی وضعیت مادر و جنین
- پیشگیری از خونریزی پس از زایمان با کمک به انقباض رحم
- کنترل خونریزی پس از زایمان ناشی از شلبودن یا جمعنشدن رحم
- کمک به تخلیهٔ رحم در برخی موارد سقط ناقص یا اجتنابناپذیر، تحت نظر متخصص
روش مصرف
بیمار نباید اکسیتوسین را خودش تزریق کند. بسته به کاربرد، دارو بهصورت تزریق عضلانی یا انفوزیون وریدی در مرکز درمانی و توسط پزشک، ماما یا پرستار آموزشدیده داده میشود؛ برای القا یا تقویت زایمان معمولاً بهصورت انفوزیون وریدی و همراه با پایش مداوم تعداد، شدت و فاصلهٔ انقباضها و ضربان قلب جنین است. مقدار، رقیقسازی، سرعت و مدت مصرف بر اساس علت درمان و پاسخ مادر و جنین تعیین میشود؛ تزریق وریدی سریع یا تغییر خودسرانهٔ سرعت سرم خطرناک است. در صورت انقباضهای خیلی نزدیک یا طولانی، درد مداوم، خونریزی یا نگرانی دربارهٔ حرکت جنین، همان لحظه به تیم درمان اطلاع دهید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
القای زایمان با دلیل پزشکی و مناسببودن زایمان از راه واژن
فقط در بیمارستان و با پمپ انفوزیون و پایش مداوم انقباضات رحم و ضربان قلب جنین؛ در انقباض بیشازحد یا اختلال وضعیت جنین فوراً قطع شود.
تقویت زایمان ناکافی پس از ارزیابی وضعیت مادر و جنین
پیش از شروع، مانع مکانیکی زایمان و موارد منع زایمان واژینال باید رد شوند؛ انقباض بیشازحد میتواند به مادر و جنین آسیب برساند.
پیشگیری از خونریزی پس از زایمان با کمک به انقباض رحم
تزریق وریدی نباید سریع انجام شود؛ مصرف معمولاً بلافاصله پس از تولد و در مرحلهٔ سوم زایمان است.
کنترل خونریزی پس از زایمان ناشی از شلبودن یا جمعنشدن رحم
خونریزی پس از زایمان اورژانس است؛ همزمان باید ماساژ رحم و ارزیابی علت خونریزی انجام شود و در صورت تداوم، درمانهای تکمیلی فوراً اجرا شوند.
کمک به تخلیهٔ رحم در سقط ناقص یا اجتنابناپذیر
فقط زیر نظر متخصص؛ در خونریزی شدید، ناپایداری مادر یا باقیماندن بافت بارداری، تخلیهٔ فوری رحم و اقدامات حمایتی ممکن است لازم باشد.
پیش از مصرف بدانید
- اگر به اکسیتوسین، مواد تشکیلدهندهٔ آمپول یا لاتکس حساسیت دارید یا قبلاً پس از تزریق دچار واکنش شدید شدهاید، پیش از دریافت دارو اطلاع دهید.
- سابقهٔ سزارین یا جراحی مهم رحم، پارگی رحم، چندقلویی، زیادبودن مایع دور جنین یا زایمانهای متعدد را بگویید؛ این وضعیتها میتوانند خطر انقباض بیشازحد یا پارگی رحم را بالا ببرند.
- وجود جفت سرراهی یا رگهای سرراهی، جداشدگی جفت، وضعیت عرضی یا نامناسب جنین، پایینافتادگی بند ناف، عدم تناسب سر جنین و لگن یا نگرانی از وضعیت جنین باید پیش از تزریق بررسی شود.
- بیماری قلبی یا اختلال ریتم قلب، فشار خون بالا یا پرهاکلامپسی، بیماری شدید کلیه، سابقهٔ کاهش سدیم خون یا احتباس مایعات را به پزشک بگویید.
- فهرست کامل داروهای نسخهای و بدون نسخه، داروهای منقبضکنندهٔ رحم، داروهای بیهوشی، مکملها و فرآوردههای گیاهی را ارائه دهید و هرگونه خونریزی، درد مداوم، انقباضهای شدید یا کاهش حرکت جنین را همان ابتدا گزارش کنید.
عوارض احتمالی
- سردرد، بهویژه هنگام دریافت وریدی
- تهوع
- استفراغ
- تند یا کندشدن موقت ضربان قلب
- گرگرفتگی یا سرخی صورت
- سرگیجه یا افت کوتاهمدت فشار خون، بهخصوص پس از تزریق وریدی سریع
- انقباضهای پیدرپی، طولانی یا بدون فاصله، درد مداوم یا شدید شکم و حساسیت رحم: فوراً به تیم زایمان اطلاع دهید؛ اگر خارج از مرکز درمانی هستید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- کاهش حرکت جنین یا هر نشانهٔ نگرانی دربارهٔ ضربان یا وضعیت جنین: همان لحظه اطلاع دهید تا ارزیابی فوری انجام شود.
- خونریزی شدید پس از زایمان، سرگیجهٔ شدید، ضعف یا غش: فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تورم ناگهانی صورت، لب یا گلو، تنگی نفس، خسخس، کهیر گسترده یا افت شدید فشار: احتمال حساسیت شدید است؛ فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- درد قفسهٔ سینه، تپش قلب شدید یا نامنظم، غش یا تنگی نفس: فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- سردرد شدید همراه با تهوع یا استفراغ، گیجی، خوابآلودگی غیرعادی، کاهش ادرار یا تشنج، بهویژه پس از انفوزیون طولانی و دریافت مایعات زیاد: فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مهمترین تداخل اکسیتوسین با داروهای منقبضکنندهٔ رحم مانند میزوپروستول، دینوپروستون و متیلارگونوین است؛ مصرف همزمان یا نزدیک به هم میتواند انقباض رحم را بیشازحد کند و خطر آسیب یا پارگی رحم و اختلال وضعیت جنین را افزایش دهد. برخی داروهای بیهوشی استنشاقی نیز ممکن است اثر اکسیتوسین بر رحم، فشار خون یا ریتم قلب را تغییر دهند؛ داروهای افزایشدهندهٔ فشار خون و برخی داروهای مؤثر بر ریتم قلب هم باید به تیم درمان گفته شوند. در انفوزیون طولانی، دریافت حجم زیاد مایعات بدون املاح میتواند خطر احتباس آب و کاهش سدیم خون را بیشتر کند. تداخل غذایی شناختهشدهای مطرح نیست و الکل تداخل مستقیم مهمی ندارد، اما در بارداری و اطراف زایمان نباید مصرف شود. فهرست کامل داروها، داروهای بدون نسخه، مکملها و فرآوردههای گیاهیتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، اکسیتوسین برای القا یا تقویت زایمان در زمان و شرایط مناسب، یا پس از تولد برای جمعکردن رحم بهکار میرود؛ در زمانهای دیگر بارداری فقط با علت مشخص و نظارت متخصص استفاده میشود. پس از زایمان، مقدار کمی ممکن است وارد شیر شود، اما معمولاً غیرفعال میشود و بهطور معمول نیازی به قطع شیردهی نیست. اگر نوزاد نارس یا بیمار است یا مادر داروهای دیگری دریافت میکند، تصمیم نهایی را تیم درمان میگیرد.
نگهداری
آمپول را طبق برچسب همان سازنده، معمولاً در یخچال و دمای ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد، دور از نور و یخزدگی نگه دارید؛ چون شرایط نگهداری بین فرآوردهها ممکن است متفاوت باشد، نوشتهٔ روی جعبه ملاک است. داروی تاریخگذشته، آمپول آسیبدیده یا محلول کدر و تغییررنگداده را استفاده نکنید و آن را دور از دسترس کودکان بگذارید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۵ برند از ۴ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا میتوان اکسیتوسین را برای شروع زایمان در خانه تزریق کرد؟
۰۲اکسیتوسین برای کمشدن خونریزی بعد از زایمان چه میکند؟
۰۳اگر قبلاً سزارین داشتهام، آیا دریافت اکسیتوسین ممنوع است؟
۰۴آیا هنگام دریافت اکسیتوسین میتوانم آب زیادی بنوشم؟
۰۵آیا پس از تزریق اکسیتوسین میتوانم به نوزاد شیر بدهم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۸ فرآوردهٔ ثبتشده، ۵ برند از ۴ سازنده، در گروه H01BB02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.