اکسیتوسین
اکسیتوسین هورمونی طبیعی بدن است که نسخهٔ مصنوعی آن بهصورت تزریقی و فقط در بیمارستان برای کمک به انقباضات رحم در زایمان به کار میرود.
بیشترین کاربرد آن کمک به شروع یا تقویت انقباضات رحمی در زایمان و پیشگیری یا کنترل خونریزی پس از زایمان است.
این دارو را فقط پزشک یا ماما در بیمارستان و با پایش دقیق ضربان قلب مادر و جنین تزریق میکند؛ تزریق خودسرانه یا خارج از مرکز درمانی هرگز انجام نمیشود.
اگر در حین یا پس از تزریق، درد شدید و ناگهانی شکم، خونریزی غیرمعمول یا هر علامت نگرانکنندهای احساس شود، باید بیدرنگ به پزشک یا مامای بالای سر اطلاع داد.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
اکسیتوسین هورمونی است که بهطور طبیعی در هیپوتالاموس ساخته و از غدهٔ هیپوفیز پسین ترشح میشود و نقش کلیدی در شروع و پیشرفت انقباضات رحم هنگام زایمان دارد. نسخهٔ مصنوعی همین هورمون بهصورت تزریقی و فقط در بیمارستان یا زایشگاه استفاده میشود تا با اتصال به گیرندههای اختصاصی روی عضلهٔ رحم، انقباضات را آغاز یا تقویت کند. مهمترین هدف از تجویز آن، کمک به پیشرفت طبیعی زایمان و همچنین کنترل خونریزی پس از زایمان با کمک به جمعشدن رحم است. برخلاف اغلب داروها، این دارو هرگز در منزل و توسط خود فرد مصرف نمیشود، بلکه کاملاً تحت نظر مستقیم پزشک یا ماما و همراه با پایش پیوسته تزریق میگردد.
موارد مصرف
- کمک به شروع (القای) زایمان طبق تشخیص پزشک
- تقویت انقباضات رحمی در زایمانی که پیشرفت آن کند شده است
- پیشگیری و کنترل خونریزی پس از زایمان
- کمک به دفع کامل جفت پس از تولد نوزاد
- کمک به جمعشدن رحم در مدیریت پزشکی سقط ناقص
روش مصرف
این دارو را فقط پزشک یا ماما تجویز و تزریق میکند؛ بسته به هدف درمان، ممکن است بهصورت انفوزیون وریدی آهسته با پمپ کنترلشده یا گاهی تزریق عضلانی تجویز شود و در تمام مدت، ضربان قلب مادر و جنین و شدت انقباضات رحم پیوسته پایش میگردد. سرعت و مدت تزریق کاملاً بر پایهٔ پاسخ رحم و وضعیت جنین در همان لحظه تنظیم میشود، بنابراین هیچ برنامه یا مقدار از پیش تعیینشدهای برای «مصرف خانگی» وجود ندارد و تمام جزئیات را تیم درمانی بر پایهٔ شرایط بالینی هر فرد مشخص میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
القای زایمان
فقط در بیمارستان و با پایش مداوم انقباضات رحم و ضربان قلب جنین؛ تزریق سریع وریدی ممنوع است.
تقویت انقباضات رحم در زایمانِ کندپیشرونده
در صورت انقباض بیشازحد، تغییر ضربان قلب جنین یا نشانههای نارسی جنین، انفوزیون باید فوراً متوقف و بیمار ارزیابی شود.
پیشگیری و کنترل خونریزی پس از زایمان
درمان باید همراه با بررسی و درمان علت خونریزی انجام شود؛ تزریق سریع وریدی میتواند افت شدید فشارخون ایجاد کند.
کمک به دفع کامل جفت پس از تولد نوزاد
پیش از تزریق، وضعیت جفت و احتمال چندقلویی باید توسط تیم درمان بررسی شود.
کمک به جمعشدن رحم در مدیریت پزشکی سقط ناقص
تنها در مرکز درمانی و پس از ارزیابی وضعیت بیمار و رد بارداری خارجرحمی؛ در صورت باقیماندن بافت یا ادامه خونریزی، اقدامات تکمیلی لازم است.
پیش از مصرف بدانید
- اگر سابقهٔ سزارین یا هر جراحی قبلی روی رحم دارید، به تیم درمانی بگویید
- فشار خون بالا، بیماری قلبی یا مشکلات کلیوی خود را پیش از تزریق اطلاع دهید
- هرگونه حساسیت شناختهشده به اکسیتوسین یا داروهای مشابه را گزارش کنید
- اگر بارداری چندقلویی دارید یا وضعیت جنین غیرمعمول است، تیم درمانی باید از پیش مطلع باشد
- فهرست داروهای دیگری که مصرف میکنید، بهویژه داروهای بیحسی یا فشار خون، را اطلاع دهید
عوارض احتمالی
- تهوع یا استفراغ خفیف
- سردرد
- گرگرفتگی و احساس گرمای موقت
- تغییرات خفیف و گذرای فشار خون یا ضربان قلب
- انقباضات رحمی بسیار شدید، مکرر یا بدون فاصلهٔ استراحت — بلافاصله به تیم درمانی بالای سر اطلاع دهید تا سرعت تزریق تنظیم یا قطع شود
- درد شدید و ناگهانی شکم همراه با افت فشار خون یا تغییر ضربان قلب که میتواند نشانهٔ پارگی رحم باشد — نیازمند رسیدگی فوری پزشکی است
- علائم مسمومیت با آب مانند سردرد شدید، گیجی، تشنج یا کاهش هوشیاری، بهویژه در تزریق طولانی — باید فوراً به تیم درمان گفته شود
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت و گلو، تنگی نفس یا کهیر گسترده — با اورژانس تماس بگیرید
- خونریزی غیرمعمول یا شدید پس از زایمان — باید فوراً به تیم درمانی اطلاع داده شود
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
اکسیتوسین میتواند با برخی داروهای بیهوشی عمومی و همچنین داروهای منقبضکنندهٔ عروق (وازوپرسورها) که گاهی همراه بیحسی نخاعی یا اپیدورال در زایمان تجویز میشوند، تداخل داشته باشد و خطر افت ناگهانی یا افزایش شدید فشار خون و اختلال در ریتم قلب را بالا ببرد. همزمانی با سایر داروهای تقویتکنندهٔ انقباض رحم، مانند پروستاگلاندینها، نیز میتواند شدت و تناوب انقباضات را بیش از حد بالا ببرد. از آنجا که تمام این تصمیمها را تیم درمانی بیمارستان میگیرد، فهرست کامل داروها، مکملها و حساسیتهایتان را پیش از هر اقدام به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اکسیتوسین دارویی است که خودش اختصاصاً در جریان زایمان و پس از آن به کار میرود و تجویز آن همیشه تصمیمی تخصصی و بر پایهٔ شرایط دقیق مادر و جنین است که فقط توسط پزشک یا ماما گرفته میشود. در دوران شیردهی، مقدار بسیار کمی از این هورمون ممکن است وارد شیر شود، اما چون یک هورمون پپتیدی است و در دستگاه گوارش نوزاد تجزیه میشود، معمولاً با شیردهی ناسازگار در نظر گرفته نمیشود. در هر صورت، هرگونه نگرانی دربارهٔ شیردهی را با پزشک در میان بگذارید.
نگهداری
این دارو بهصورت آمپول تزریقی است و نگهداری آن بر عهدهٔ داروخانه یا بخش درمانی بیمارستان است؛ معمولاً باید در یخچال (میان ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد) و دور از نور مستقیم نگهداری شود، مگر آنکه برچسب بستهبندی دستور دیگری داده باشد. پیش از هر تزریق، تاریخ انقضا و سلامت ظاهری محلول (نبود تغییر رنگ یا ذرات معلق) توسط کادر درمان بررسی میشود؛ این دارو هرگز نباید در دسترس افراد غیرمتخصص یا کودکان نگهداری شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۵ برند از ۸ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا تزریق اکسیتوسین درد زایمان را بیشتر میکند؟
۰۲آیا این دارو را میشود در خانه یا پیش از رفتن به بیمارستان تزریق کرد؟
۰۳چرا پس از زایمان هم اکسیتوسین تزریق میشود؟
۰۴آیا تزریق اکسیتوسین روی جنین اثر میگذارد؟
۰۵آیا اکسیتوسین همان چیزی است که در شیردهی نقش دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۸ فرآوردهٔ ثبتشده، ۵ برند از ۸ سازنده، در گروه H01BB02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.