اکترئوتاید
اکترئوتاید یک داروی هورمونی از گروه هورمونهای سیستمیک و شکل مصنوعیِ پایدارترِ سوماتوستاتین است. با کاهش ترشح برخی هورمونها و مواد گوارشی، به کنترل بیماریهای وابسته به این ترشحات کمک میکند.
بیشتر برای پایینآوردن هورمون رشد در آکرومگالی و کنترل اسهال آبکی شدید یا گرگرفتگی ناشی از برخی تومورهای نورواندوکرین بهکار میرود. در بعضی شرایط بیمارستانی نیز برای کمک به کنترل خونریزی واریسی استفاده میشود.
اکترئوتاید میتواند باعث سنگ یا لجن صفراوی، نوسان قند خون و کندی یا بینظمی ضربان قلب شود. درد شدید شکم، زردی، غش، تنگی نفس یا گیجی شدید نیازمند ارزیابی فوری است.
اگر دیابت، بیماری کیسهٔ صفرا یا کبد، بیماری قلبی یا تیروئید، نارسایی کلیه، بارداری، قصد بارداری یا شیردهی دارید، پیش از درمان اطلاع دهید. برای کودکان، سالمندان و هنگام مصرف داروهای متعدد، پایش و تنظیم درمان اهمیت بیشتری دارد.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
اکترئوتاید یک شکل مصنوعی با اثر طولانیتر از سوماتوستاتین طبیعی و از داروهای هورمونی سیستمیک است. با فعالکردن گیرندههای سوماتوستاتین، ترشح هورمون رشد و برخی هورمونهای گوارشی و توموری را کاهش میدهد و به کنترل علائم کمک میکند. فرآوردهٔ این صفحه محلول تزریقی با قدرت ۵۰ میکروگرم در ۱ میلیلیتر است که معمولاً زیرجلدی و در برخی شرایط داخلوریدی استفاده میشود. در ایران ممکن است با نامهای تجاری ساندوستاتین، اکتراید، اوکتروتاید و اوکتروتاید-البرز دارو دیده شود. در تومورهای ترشحکننده، هدف اصلی کنترل علائم و هورمونهاست و برنامهٔ درمان خود تومور جداگانه تعیین میشود.
موارد مصرف
- کنترل افزایش هورمون رشد و عامل رشد شبهانسولینی نوع ۱ در آکرومگالی، وقتی جراحی یا درمانهای دیگر کافی یا مناسب نیستند.
- کاهش اسهال شدید و حملات گرگرفتگی ناشی از تومورهای کارسینوئید منتشرشده.
- کنترل اسهال آبکی و فراوان ناشی از تومورهای ترشحکنندهٔ پپتید رودهای وازواکتیو.
- کمک به کنترل خونریزی واریسی مری یا معده در برخی شرایط بیمارستانی و در کنار درمانهای استاندارد.
روش مصرف
این محلول کوتاهاثر معمولاً بهصورت زیرجلدی تزریق میشود و در بعضی شرایط بهصورت داخلوریدی و تحت نظر کادر درمان بهکار میرود؛ مسیر، زمانبندی و تعداد دفعات را نسخه تعیین میکند. اگر تزریق زیرجلدی در خانه آموزش داده شده است، روش استریل را رعایت کنید و محلهای تزریق را جابهجا کنید. در صورت نگهداری در یخچال، اجازه دهید محلول پیش از تزریق به دمای اتاق برسد و آن را با گرمای مصنوعی گرم نکنید؛ اگر ذره یا تغییر رنگ دارد، استفاده نکنید. برای کاهش ناراحتی گوارشی، تزریق زیرجلدی معمولاً بین وعدههای غذایی یا هنگام خواب انجام میشود، مگر زمان دیگری تعیین شده باشد. نوبتها را منظم نگه دارید و برای نوبت فراموششده تزریق اضافی یا دوبرابر انجام ندهید؛ قطع یا تغییر درمان نیز باید هماهنگ شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
آکرومگالی
درمان معمولاً طولانیمدت است؛ دوزهای بیش از ۳۰۰ میکروگرم در روز اغلب سود بیشتری ندارند و سقف توصیهشده ۱۵۰۰ میکروگرم در روز است.
اسهال شدید و حملات گرگرفتگی ناشی از تومورهای کارسینوئید منتشرشده
ادامهٔ درمان و دوز نگهدارنده بر پایهٔ پاسخ بیمار است؛ تجربه با دوزهای بالاتر از ۷۵۰ میکروگرم در روز محدود است.
اسهال آبکی و فراوان ناشی از تومور ترشحکنندهٔ پپتید رودهای وازواکتیو
معمولاً بیش از ۴۵۰ میکروگرم در روز لازم نیست؛ جبران آب و املاح و پایش پاسخ درمانی ضروری است.
خونریزی حاد واریس مری یا معده
فقط در بیمارستان و همزمان با احیا، آنتیبیوتیک و درمان آندوسکوپیک؛ جایگزین کنترل آندوسکوپیک خونریزی نیست.
پیش از مصرف بدانید
- حساسیت به اکترئوتاید، سوماتوستاتین یا هر جزء فرآورده، یا سابقهٔ واکنش شدید به تزریق را بگویید.
- سابقهٔ سنگ صفرا، بیماری کیسهٔ صفرا، انسداد مجاری صفراوی، التهاب لوزالمعده یا بیماری کبدی، بهویژه سیروز، را اطلاع دهید.
- دیابت، افت قند یا مصرف انسولین و داروهای پایینآورندهٔ قند را ذکر کنید؛ اکترئوتاید میتواند قند خون را بالا یا پایین ببرد.
- ضربان قلب پایین، اختلال ریتم یا هدایت قلب، نارسایی قلبی یا مصرف داروهای کندکنندهٔ ضربان را مطرح کنید.
- بیماری تیروئید، کمبود ویتامین ب۱۲، اسهال مزمن، مدفوع چرب یا کاهش وزن را بگویید؛ در درمان طولانی ممکن است آزمایش تیروئید، قند و ب۱۲ لازم شود.
- بارداری، قصد بارداری یا شیردهی، مصرف برای کودک یا سالمند، نارسایی شدید کلیه و همهٔ داروها، مکملها و فرآوردههای گیاهی خود را پیش از شروع درمان اعلام کنید.
عوارض احتمالی
- درد، سوزش یا حساسیت کوتاهمدت در محل تزریق
- تهوع
- دلدرد یا ناراحتی شکمی
- اسهال یا مدفوع شل
- نفخ یا یبوست
- سردرد یا سرگیجه
- کهیر گسترده، تورم صورت، لب، زبان یا گلو و تنگی نفس؛ ادامهٔ تزریق را متوقف کنید و فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- درد شدید یا مداوم بالای شکم یا سمت راست آن، تب، استفراغ مکرر، زردی پوست یا چشم و ادرار تیره؛ ممکن است نشانهٔ عارضهٔ صفراوی یا التهاب لوزالمعده باشد، پس فوراً ارزیابی پزشکی بگیرید و در علائم شدید به اورژانس مراجعه کنید.
- غش، سرگیجهٔ شدید، درد قفسهٔ سینه، تنگی نفس، ضربان بسیار کند یا نامنظم؛ احتمال اختلال ضربان یا هدایت قلب وجود دارد و باید فوراً به اورژانس مراجعه شود.
- لرزش، عرق سرد، گرسنگی شدید، گیجی یا بیهوشی، یا تشنگی شدید، ادرار زیاد و تاری دید؛ در صورت امکان قند خون را بررسی کنید و برای ارزیابی فوری اقدام کنید؛ در گیجی شدید یا بیهوشی فوراً به اورژانس بروید.
- اتساع پیشروندهٔ شکم، درد شدید، استفراغ یا ناتوانی در دفع گاز و مدفوع؛ میتواند نشانهٔ انسداد روده باشد و نیاز به مراجعهٔ فوری به اورژانس دارد.
- مدفوع چرب یا کمرنگ، شلشدن مداوم مدفوع، نفخ و کاهش وزن؛ ممکن است جذب چربی یا عملکرد آنزیمهای لوزالمعده مختل شده باشد و باید در اولین فرصت بررسی شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
اکترئوتاید میتواند اثر انسولین و داروهای خوراکی دیابت را از نظر افت یا افزایش قند تغییر دهد و همراهی آن با داروهای کندکنندهٔ ضربان، مانند بتابلوکرها، خطر کندی ضربان را بیشتر میکند. جذب سیکلوسپورین ممکن است کم شود و در بیماران پیوندی خطرناک باشد؛ اثر بروموکریپتین ممکن است افزایش یابد. اگر درمان رادیودارویی با لوتتیوم-۱۷۷ دوتاتیت دارید، زمانبندی این دارو باید با تیم تخصصی هماهنگ شود، چون میتواند اثر درمان رادیودارویی را کاهش دهد. برای غذای معمول و الکل، تداخل مستقیم مشخصی شناخته نشده است، اما نزدیکبودن وعدهٔ غذایی به تزریق زیرجلدی ممکن است ناراحتی گوارشی را بیشتر کند و الکل در افراد مبتلا به دیابت، بیماری کبدی یا اسهال کنترل وضعیت را دشوارتر کند. جذب بعضی داروهای خوراکی نیز ممکن است تغییر کند؛ فهرست کامل داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دادههای انسانی دربارهٔ خطر اکترئوتاید در بارداری محدود است و ایمنی کامل آن روشن نیست؛ اگر باردارید یا قصد بارداری دارید، پیش از شروع یا تغییر درمان هماهنگ کنید و دارو را خودسرانه قطع نکنید. در برخی زنان مبتلا به آکرومگالی، کنترل هورمونها میتواند باروری را بهتر کند و احتمال بارداری ناخواسته را افزایش دهد. ورود دارو به شیر انسان و اثر آن بر نوزاد یا تولید شیر بهخوبی مشخص نیست؛ تصمیم دربارهٔ ادامهٔ شیردهی باید بر اساس نیاز مادر و وضعیت نوزاد گرفته شود.
نگهداری
معمولاً در یخچال ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد، داخل جعبه و دور از نور نگهداری شود و یخ نزند. بعضی فرآوردهها طبق برچسب خود برای مدت محدودی در دمای اتاق پایدارند؛ زمان خروج از یخچال را بر اساس همان فرآورده رعایت کنید. اگر محلول کدر، دارای ذرات، یخزده یا تاریخگذشته است، استفاده نکنید؛ فرآوردهٔ تکدوزِ بازشده را نگه ندارید و دارو را دور از دسترس کودکان بگذارید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۶ برند از ۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا اکترئوتاید همان ساندوستاتین است؟
۰۲آیا اکترئوتاید برای هر نوع اسهال مناسب است؟
۰۳چرا زمان تزریق را بین وعدههای غذایی یا هنگام خواب تعیین میکنند؟
۰۴اگر یک نوبت تزریق را فراموش کردم چه کنم؟
۰۵چه زمانی درد شکم بعد از اکترئوتاید خطرناک است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۰ فرآوردهٔ ثبتشده، ۶ برند از ۶ سازنده، در گروه H01CB02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.