لوکوورین کلسیم
لوکوورین کلسیم شکل آماده و فعال اسید فولیک (ویتامین B9) است که در شیمیدرمانی سرطان بهعنوان محافظ یا تقویتکننده به کار میرود، نه یک مکمل ویتامینی معمولی.
بیشترین کاربرد آن، محافظت در برابر سمیت متوترکسات در دوز بالا و تقویت اثر داروی فلوئورواوراسیل در شیمیدرمانی سرطان روده بزرگ است.
این دارو فقط در بیمارستان یا مرکز درمانی تخصصی و توسط کادر درمان تزریق میشود؛ زمانبندی دقیق آن نسبت به متوترکسات را تیم درمان مشخص میکند.
اگر بلافاصله بعد از تزریق کهیر، خارش گسترده، تورم صورت یا گلو، یا تنگی نفس داشتید، فوراً به پزشک یا اورژانس اطلاع دهید؛ اگر نوبت تزریق بعد از متوترکسات هم به تأخیر افتاد یا فراموش شد، بدون معطلی با تیم درمان تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
لوکوورین کلسیم (که با نام کلسیم فولینات هم شناخته میشود) شکل آماده و فعال اسید فولیک است. برخلاف اسید فولیک معمولی، این دارو برای اثرگذاری نیازی به آنزیم دیهیدروفولاتردوکتاز (Dihydrofolate Reductase) ندارد؛ به همین دلیل حتی وقتی این آنزیم توسط دارویی مانند متوترکسات مسدود شده باشد، همچنان در سلولها فعال میماند. از همین ویژگی در دو کاربرد اصلی استفاده میشود: کاهش سمیت متوترکسات در دوز بالا که به آن «نجاتبخشی لوکوورین» میگویند، و تقویت اثر داروی فلوئورواوراسیل در شیمیدرمانی برخی سرطانهای گوارشی. این دارو همیشه بهصورت تزریقی، در بیمارستان یا مرکز شیمیدرمانی و زیر نظر مستقیم آنکولوژیست یا تیم درمان تجویز و تزریق میشود. دوز دقیق، تعداد نوبتها و زمانبندی تزریق، بخشی از پروتکل درمانی است که تنها تیم درمان بر اساس نوع بیماری و شرایط فرد تعیین میکند.
موارد مصرف
- کاهش سمیت داروهای شیمیدرمانی ضدفولات، بهویژه متوترکسات در دوز بالا (نجاتبخشی لوکوورین)
- تقویت اثر داروی فلوئورواوراسیل در شیمیدرمانی سرطان روده بزرگ و برخی سرطانهای گوارشی دیگر
- درمان مسمومیت یا اوردوز ناخواسته متوترکسات یا سایر داروهای ضدفولات
- درمان کمخونی مگالوبلاستیک ناشی از کمبود فولات، در مواردی که مصرف خوراکی اسید فولیک ممکن یا کافی نیست
- کاهش عوارض خونی برخی داروهای ضدفولات که در درمان عفونتهای انگلی مانند توکسوپلاسموز به کار میروند، بدون کاهش اثر ضدعفونی آنها
روش مصرف
لوکوورین کلسیم را خود بیمار مصرف نمیکند؛ این دارو را پرستار یا پزشک، بهصورت تزریق وریدی یا عضلانی و طبق پروتکل دقیق شیمیدرمانی، در بیمارستان یا مرکز تخصصی تزریق میکند. در پروتکلهایی که همراه با متوترکسات استفاده میشود، زمانبندی تزریق نسبت به متوترکسات اهمیت زیادی دارد و تیم درمان آن را دقیقاً مشخص و پیگیری میکند. اگر نوبت تزریق به هر دلیلی به تأخیر افتاد یا فراموش شد، باید بلافاصله موضوع را به تیم درمان اطلاع داد، چون تأخیر در این مرحله میتواند خطر عوارض متوترکسات را افزایش دهد. دوز دقیق، تعداد نوبتها و مدت درمان را فقط پزشک معالج، بر اساس نوع بیماری، وضعیت عمومی و پاسخ بدن، تعیین میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
نجاتبخشی لوکوورین پس از متوترکسات با دوز بالا
سطح سرمی متوترکسات و کراتینین باید پایش شود؛ در تأخیر دفع، دوز یا مدت درمان افزایش مییابد. در تهوع، استفراغ یا سمیت گوارشی، راه تزریقی ترجیح دارد و تزریق داخل نخاعی ممنوع است.
تقویت اثر فلوئورواوراسیل در سرطان رودهٔ بزرگ و برخی سرطانهای گوارشی
لوکوورین و فلوئورواوراسیل نباید در یک محلول مخلوط شوند. این ترکیب سمیت فلوئورواوراسیل، بهویژه التهاب مخاط، اسهال و سرکوب مغز استخوان، را افزایش میدهد.
مسمومیت، اوردوز یا تأخیر در دفع متوترکسات
این وضعیت اورژانسی است و درمان باید همراه با مایعدرمانی، قلیاییکردن ادرار و اندازهگیری مکرر متوترکسات و کراتینین انجام شود.
اوردوز سایر داروهای ضدفولات یا مهارکنندههای دیهیدروفولات ردوکتاز
در مسمومیت شدید یا نیاز به دوزهای بالاتر، شکل تزریقی و پایش بیمارستانی لازم است.
کمخونی مگالوبلاستیک ناشی از کمبود فولات، وقتی درمان خوراکی اسیدفولیک ممکن یا کافی نیست
پیش از درمان باید کمبود ویتامین ب۱۲ رد شود؛ لوکوورین برای کمخونی پرنیشیوز یا کمخونی ناشی از کمبود ب۱۲ مناسب نیست.
کاهش عوارض خونی پیریمتامین در درمان توکسوپلاسموز
همراه با رژیم ضدانگل و پایش منظم شمارش خون مصرف شود؛ لوکوورین بهتنهایی اثر ضدانگلی ندارد.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به لوکوورین، اسید فولیک یا هر ماده دیگری حساسیت داشتهاید، به تیم درمان بگویید.
- هرگونه سابقه کمخونی ناشی از کمبود ویتامین B12 (کمخونی پرنیشیوز) را با پزشک در میان بگذارید، چون این دارو میتواند نشانههای خونی این کمبود را پنهان کند درحالیکه آسیب عصبی آن پیشرفت میکند.
- فهرست کامل داروهای مصرفی، بهویژه داروهای ضدتشنج مانند فنیتوئین، فنوباربیتال یا پریمیدون، را با پزشک در میان بگذارید.
- هرگونه بیماری کلیوی یا کبدی، یا سابقه تشنج و صرع را به پزشک اطلاع دهید.
- در صورت بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری، پیش از شروع درمان با پزشک مشورت کنید.
- اگر این دارو همراه با متوترکسات یا فلوئورواوراسیل تجویز شده، عوارض شناختهشده آن داروها را هم با تیم درمان مرور کنید.
عوارض احتمالی
- درد، قرمزی یا تحریک خفیف در محل تزریق
- حالت تهوع خفیف
- سردرد خفیف
- احساس خستگی گذرا
- در ترکیب با فلوئورواوراسیل: افزایش خفیف دفعات اجابت مزاج
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند کهیر، خارش گسترده، تورم لب، زبان یا گلو، یا تنگی نفس؛ در این حالت فوراً تزریق را متوقف کنید و با اورژانس یا پزشک تماس بگیرید.
- اسهال شدید یا مداوم، بهویژه در ترکیب با فلوئورواوراسیل؛ میتواند به کمآبی بدن منجر شود و باید سریع به تیم درمان اطلاع داده شود.
- زخمهای دهانی یا گلویی شدید که مانع خوردن یا نوشیدن میشود؛ نیاز به بررسی سریع پزشکی دارد.
- تب بالا، لرز یا نشانههای عفونت در طول درمان؛ میتواند نشانه کاهش گلبولهای سفید خون باشد و باید سریع گزارش شود.
- تشنج یا بدتر شدن کنترل صرع در بیمارانی که داروی ضدتشنج مصرف میکنند؛ باید سریع به پزشک اطلاع داده شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
لوکوورین کلسیم میتواند اثر برخی داروهای ضدتشنج وابسته به فولات، مانند فنیتوئین، فنوباربیتال و پریمیدون، را کاهش دهد و در بیماران صرعی خطر تشنج را افزایش دهد. در ترکیب با فلوئورواوراسیل، هم اثر ضدسرطانی و هم عوارض گوارشی آن مانند اسهال و زخمهای دهانی را تشدید میکند؛ به همین دلیل در این ترکیب پایش دقیقتری لازم است. همچنین در پروتکلهایی که همراه با داروهای ضدعفونی وابسته به فولات به کار میرود، ممکن است اثر آن داروها را تحت تأثیر قرار دهد، بنابراین این ترکیب همیشه باید زیر نظر پزشک متخصص باشد. به همین دلیل، فهرست کامل داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
لوکوورین کلسیم معمولاً در بارداری برای کاهش سمیت داروهای شیمیدرمانی به کار میرود، اما تصمیم درباره کل پروتکل درمانی، بهویژه داروهایی مانند متوترکسات که مصرف آنها در بارداری منع دارد، باید مشترکاً توسط آنکولوژیست و متخصص زنان گرفته شود. درباره ورود آن به شیر مادر و بیخطر بودن شیردهی در طول شیمیدرمانی هم حتماً پیش از هر تصمیمی باید با پزشک مشورت کرد، چون این موضوع بیشتر به داروهای همراه بستگی دارد تا خود لوکوورین.
نگهداری
این دارو معمولاً در بیمارستان یا داروخانه مرکز درمانی نگهداری و آمادهسازی میشود؛ دمای نگهداری طبق دستور روی بسته هر محصول (اغلب دمای اتاق یا یخچال، دور از نور مستقیم) رعایت میشود. اگر ویالی برای مصرف در اختیارتان قرار گرفت، آن را دقیقاً طبق راهنمای داروساز نگهداری کنید، دور از دسترس کودکان قرار دهید و پیش از هر تزریق، تاریخ انقضا و ظاهر محلول (کدر یا رسوبدار نبودن) را بررسی کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 10 mg / 1mL |
| تزریقی | 200 mg |
| قرص | 15 mg |
| قرص | 10 mg / 1mL |
| تزریقی برای محلول | 30 mg |
| تزریقی برای محلول | 100 mg |
| تزریقی برای محلول | 10 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۴۰ برند از ۳۴ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا لوکوورین را همراه با متوترکسات تزریق میکنند؟
۰۲آیا لوکوورین همان اسید فولیک معمولی (ویتامین B9) است؟
۰۳چرا نباید لوکوورین جایگزین درمان کمبود ویتامین B12 شود؟
۰۴آیا تزریق لوکوورین را میتوان در منزل انجام داد؟
۰۵اگر نوبت تزریق لوکوورین بعد از متوترکسات فراموش یا به تأخیر بیفتد چه باید کرد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۷۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۴۰ برند از ۳۴ سازنده، در گروه V03AF03. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.