اکتینیوم
اکتینیوم یک رادیوداروی تزریقی و پرتوزا از فرآوردههای متفرقهٔ پزشکی هستهای است. در فرآوردههای هدفمند، تابش آلفا با کمک یک مولکول حامل به سلول یا بافت موردنظر رسانده میشود.
در فرآوردههای حاوی اکتینیوم-۲۲۵، کاربرد شناختهشدهتر درمان هدفمند برخی سرطانهای پیشرفته است؛ نوع حامل مشخص میکند هدف درمانی چه باشد. نام «اکتینیوم» بهتنهایی برای تعیین کاربرد دقیق کافی نیست.
این فرآورده پرتوزا است و آمادهسازی و تزریق آن فقط باید در مرکز مجاز پزشکی هستهای انجام شود. دستورهای مرکز دربارهٔ تماس نزدیک با کودکان و زنان باردار و دفع مایعات بدن را دقیق رعایت کنید.
بارداری یا احتمال آن، شیردهی، بیماری کلیه یا مشکل ادرارکردن، کاهش سلولهای خونی، خشکی شدید دهان، یا درمانهای اخیر شیمیایی و پرتویی را پیش از تزریق اعلام کنید. تنگی نفس، تورم صورت یا گلو، تب شدید، خونریزی غیرعادی یا کاهش شدید ادرار نیازمند ارزیابی فوری است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
اکتینیوم یک مادهٔ پرتوزا است که در پزشکی در قالب رادیودارو به کار میرود و در ردهٔ فرآوردههای متفرقهٔ پزشکی هستهای قرار میگیرد. در رادیوداروهای درمانیِ حاوی اکتینیوم-۲۲۵، ذرات آلفا انرژی زیادی را در فاصلهای کوتاه آزاد میکنند و در صورت اتصال به مولکول هدف، آسیب اصلی را به سلولهای موردنظر وارد میسازند. اکتینیوم بهتنهایی نام یک درمان واحد نیست؛ ایزوتوپ، مولکول حامل و هدف زیستیِ فرآورده، کاربرد و عوارض آن را تعیین میکنند. برچسب ویال و پروتکل مرکز مشخص میکند که فرآورده برای تصویربرداری، درمان یا کاربرد تخصصی دیگری آماده شده است.
موارد مصرف
- درمان هدفمند برخی سرطانهای پیشرفته، در صورت وجود هدف زیستی مناسب در سلولهای تومور
- درمان رادیودارویی برخی سرطانهای پروستات منتشرشده، در ترکیبهای متصل به هدف اختصاصی سلولهای پروستات
- درمان برخی تومورهای نورواندوکرین، در ترکیبهای متصل به گیرندهٔ مناسب
- درمان برخی بدخیمیهای خونساز، در فرآوردههای متصل به پادتن هدفمند
روش مصرف
این فرآورده برای مصرف خانگی یا خودتزریقی نیست. آمادهسازی، کنترل فعالیت پرتوزا و تزریق یا انفوزیون آن معمولاً در بخش پزشکی هستهای و طبق نسخه و پروتکل متخصص انجام میشود؛ مقدار فعالیت و تعداد نوبتها برای هر بیمار جداگانه تعیین میگردد. پیش از تزریق، اگر مرکز توصیه کرد، برای دریافت مایعات کافی و اقدامات محافظتی از کلیه یا غدد بزاقی آماده شوید. پس از آن نیز تخلیهٔ منظم مثانه، رعایت بهداشت دفع و محدودکردن تماس نزدیک با کودکان و زنان باردار را دقیقاً طبق دستور مرکز انجام دهید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
برخی سرطانهای پیشرفته با هدف زیستی مناسب در سلولهای تومور
پس از تأیید هدف زیستی و ارزیابی عملکرد اندامها، فقط در مرکز تخصصی پزشکی هستهای تجویز و پایش شود.
سرطان پروستات منتشرشده با هدف اختصاصی سلولهای پروستات
عملکرد کلیه و شمارش سلولهای خون پیش از درمان و در طول درمان پایش شود.
تومورهای نورواندوکرین دارای گیرندهٔ مناسب
فقط پس از تأیید گیرندهٔ مناسب و با پایش عملکرد کلیه و مغز استخوان انجام شود.
برخی بدخیمیهای خونساز با پادتن هدفمند
پایش دقیق شمارش سلولهای خون و عملکرد اندامها ضروری است و درمان باید زیر نظر متخصص خون و پزشکی هستهای باشد.
پیش از مصرف بدانید
- بارداری، احتمال بارداری یا برنامهٔ نزدیک برای بارداری را پیش از تزریق اعلام کنید؛ درمانهای رادیودارویی درمانی معمولاً در بارداری انجام نمیشوند.
- اگر شیرده هستید، حتماً اطلاع دهید؛ شیردهی در درمانهای رادیونوکلئیدی درمانی معمولاً مجاز نیست.
- بیماری کلیه یا کبد، کاهش ادرار، انسداد مجاری ادراری، کمآبی بدن یا داشتن یک کلیه را مطرح کنید.
- سابقهٔ کاهش گلبولهای خون، بیماری مغز استخوان، شیمیدرمانی، پرتودرمانی یا درمان رادیودارویی قبلی را به مرکز اطلاع دهید.
- اگر خشکی دهان، بیماری غدد بزاقی یا اشکی، مشکلات دندانی یا سابقهٔ حساسیت به رادیوداروها، پپتیدها، پادتنها یا مواد همراه دارید، اعلام کنید.
- فهرست کامل داروها، مکملها و فرآوردههای گیاهی، و نیز تصویربرداری یا درمانهای هستهای اخیر را همراه داشته باشید؛ در کودکان و سالمندان، سود و خطر پرتودهی باید جداگانه سنجیده شود.
عوارض احتمالی
- خشکی دهان و کاهش بزاق؛ در فرآوردههای هدفمند پروستات از عوارض شاخص است
- خستگی، ضعف یا بیحالی
- تهوع، کاهش اشتها یا ناراحتی معده
- خشکی چشم یا کاهش اشک
- درد گذرا یا تشدید موقت درد تومور، بهویژه در درگیری استخوانی
- درد، قرمزی یا حساسیت کوتاهمدت محل تزریق
- تنگی نفس، خسخس، کهیر یا تورم لبها، زبان و گلو: فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تب، لرز، گلودرد، زخم دهان یا عفونت: همان روز با مرکز درمانی تماس بگیرید؛ اگر شدید یا همراه با بدحالشدن است، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- کبودی گسترده، لکههای خونریزی زیرپوستی، خونریزی غیرعادی، رنگپریدگی شدید یا ضعف غیرمعمول: فوراً به پزشک اطلاع دهید.
- کاهش واضح ادرار، ورم پاها یا صورت، افزایش ناگهانی وزن یا خون در ادرار: فوراً با مرکز درمانی تماس بگیرید و در صورت شدیدبودن به اورژانس مراجعه کنید.
- خشکی شدید و مداوم دهان، دشواری بلع، زخمهای دهانی یا ناتوانی در خوردن و نوشیدن: سریعاً به پزشک یا مرکز پزشکی هستهای اطلاع دهید.
- درد، تورم، قرمزی شدید یا تاول در محل تزریق: همان لحظه به کارکنان مرکز اطلاع دهید، زیرا میتواند نشانهٔ نشت فرآورده به بیرون رگ باشد.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
تداخل دارویی ثابت و یکسانی برای نام «اکتینیوم» وجود ندارد، زیرا ترکیب حامل تعیینکننده است. داروهای آسیبرسان به کلیه، داروهای سرکوبکنندهٔ مغز استخوان، شیمیدرمانی یا پرتودرمانی همزمان و درمانهای رادیودارویی اخیر ممکن است خطر عوارض را بیشتر کنند یا زمانبندی درمان را تغییر دهند؛ بعضی داروهای مرتبط با هدف زیستی نیز میتوانند توزیع فرآورده را تحتتأثیر بگذارند. محدودیت غذایی ثابتی برای خود اکتینیوم شناخته نشده، اما دستور مرکز دربارهٔ ناشتایی یا نوشیدن مایعات مقدم است. الکل تداخل مستقیم مشخصی با خود رادیونوکلئید ندارد، ولی میتواند کمآبی و بیحالی را بدتر کند. فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
بهدلیل پرتودهی، درمانهای حاوی اکتینیوم در بارداری معمولاً انجام نمیشوند و احتمال بارداری باید پیش از تزریق بررسی و اعلام شود. پس از درمان، مدت پرهیز از بارداری برای زن یا مرد به نوع فرآورده و پروتکل مرکز بستگی دارد. شیردهی در درمانهای رادیونوکلئیدی درمانی مجاز نیست؛ معمولاً باید پیش از تزریق قطع شود و ممکن است برای همان نوزاد ازسرگیری آن مجاز نباشد. اگر پس از تزریق از بارداری یا شیردهی مطلع شدید، فوراً مرکز پزشکی هستهای را مطلع کنید.
نگهداری
این فرآورده باید در ویال یا سرنگ حفاظدار، در محل کنترلشدهٔ پزشکی هستهای و در دمای درجشده روی برچسب نگهداری شود؛ دمای ثابت عمومی برای همهٔ ترکیبهای اکتینیوم وجود ندارد. باید از گرما، نور مستقیم و دسترسی کودکان و افراد غیرمسئول دور باشد و تاریخ انقضا، زمان کالیبراسیون، سلامت بستهبندی و مجوز مصرف توسط مرکز بررسی شود. بیمار نباید آن را به خانه ببرد یا باقیماندهٔ آن را دور بیندازد.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱اکتینیوم برای کدام سرطان استفاده میشود؟
۰۲چرا قبل از تزریق تصویربرداری و آزمایش خون و کلیه انجام میشود؟
۰۳آیا خشکی دهان بعد از اکتینیوم طبیعی است؟
۰۴بعد از تزریق میتوانم کنار خانواده باشم؟
۰۵اگر بیماری کلیه داشته باشم، میتوانم اکتینیوم دریافت کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۱ سازنده، در گروه V09. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.