دگزامتازون
دگزامتازون یک کورتیکواستروئید مصنوعی و قوی از خانوادهٔ هورمونهای سیستمیک است که با کاهش التهاب و مهار پاسخ ایمنی بدن اثر میگذارد.
این دارو بیشتر برای کنترل التهابهای شدید، بیماریهای خودایمنی و واکنشهای آلرژیک جدی، و نیز در کنار درمان برخی سرطانها یا کاهش تورم مغزی به کار میرود.
قطع ناگهانیِ دگزامتازون پس از مصرف طولانیمدت میتواند تعادل هورمونی بدن را مختل کند؛ کاهش دوز همیشه باید تدریجی و زیر نظر پزشک انجام شود.
اگر پس از مصرف دگزامتازون علائمی مانند تورم صورت و گلو، مشکل در تنفس، تغییرات شدید خلقی یا نشانههای عفونت دیدید، بدون درنگ با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
دگزامتازون یک کورتیکواستروئید (Corticosteroid) مصنوعی، قوی و طولانیاثر از خانوادهٔ هورمونهای سیستمیک است. این دارو با تقلید از عملکرد هورمونهای طبیعیِ غدهٔ فوقکلیوی، مسیرهای التهابی و پاسخ سیستم ایمنی بدن را مهار میکند و به همین دلیل در طیف وسیعی از بیماریهای التهابی، آلرژیک و خودایمنی به کار میرود. در ایران به دو شکل قرص خوراکی و آمپول تزریقی موجود است و پزشک بسته به شدت و نوع بیماری، یکی از این دو شکل را انتخاب میکند. اثر آن نسبت به کورتیکواستروئیدهای رایجتری مانند پردنیزولون قویتر و پایدارتر است. آنچه در ادامه میخوانید جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین تشخیص پزشک، نسخهٔ او یا بروشور رسمیِ داخل بستهٔ دارو نیست.
موارد مصرف
- کاهش التهاب در بیماریهای روماتیسمی و خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید و لوپوس
- کمک به کنترل واکنشهای آلرژیک شدید در کنار درمانهای اصلیِ اورژانسی
- کاهش تورم و فشار داخل جمجمه ناشی از ادم مغزی
- پیشگیری از تهوع و استفراغ شدید ناشی از شیمیدرمانی
- بخشی از پروتکل درمانی برخی سرطانهای خونی مانند مولتیپل میلوما و لنفوم
- کمک به تسریع بلوغ ریهٔ جنین پیش از زایمان زودرس
روش مصرف
دگزامتازون را طبق برنامهٔ زمانیِ مشخصی که پزشک تعیین میکند مصرف کنید؛ قرص آن را معمولاً میتوان همراه با غذا یا شیر خورد تا احتمال ناراحتی معده کمتر شود، مگر پزشک دستور دیگری داده باشد. شکل تزریقی این دارو فقط در محیط درمانی و توسط کادر درمان تجویز و تزریق میشود. مهمترین نکته در مصرف دگزامتازون، پایبندی کامل به مدت و زمانبندیِ تعیینشده از سوی پزشک است؛ در مصرف طولانیمدت، بدن ترشح طبیعی هورمونهای خود را کاهش میدهد و قطع ناگهانی دارو میتواند این تعادل را برهم بزند، بنابراین کاهش دوز باید همیشه تدریجی و زیر نظر پزشک صورت گیرد. بدون هماهنگی با پزشک، دوز را تغییر ندهید یا مصرف را زودتر از موعد متوقف نکنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
بیماریهای روماتیسمی و خودایمنی (مانند آرتریت روماتوئید و لوپوس)
قرص را همراه غذا یا شیر مصرف کنید؛ پس از مصرف مداوم، قطع ناگهانی ممنوع است.
واکنش آلرژیک شدید
در آنافیلاکسی، اپینفرین و اقدامات اورژانسی درمان اصلیاند و دگزامتازون جایگزین آنها نیست.
ادم مغزی و افزایش فشار داخل جمجمه
فقط در بیمارستان و پس از ارزیابی فوری علت مصرف شود؛ جایگزین درمان جراحی یا درمان علت زمینهای نیست.
پیشگیری از تهوع و استفراغ ناشی از شیمیدرمانی
میزان و مدت مصرف به خطر تهوعزایی شیمیدرمانی و داروهای همراه بستگی دارد؛ با آپرپیتانت معمولاً کاهش دوز لازم است.
مولتیپل میلوما
فقط همراه داروهای ضدّمیلوما و دقیقاً طبق برنامهٔ متخصص خون و سرطان مصرف شود.
لنفوم
روزهای مصرف، فاصلهٔ چرخهها و تعداد دورهها به نوع لنفوم و داروهای همراه وابسته است و نباید خودسرانه تغییر کند.
کمک به تسریع بلوغ ریهٔ جنین پیش از زایمان زودرس
در صورت احتمال زایمان زودرس طی ۷ روز آینده و فقط تحت نظر متخصص زنان انجام شود؛ تکرار دوره بدون نظر متخصص مجاز نیست.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه سابقهٔ حساسیت به دگزامتازون یا دیگر کورتیکواستروئیدها را به پزشک اطلاع دهید.
- اگر عفونت فعالی دارید، بهویژه عفونت قارچی، سِل یا عفونتهای ویروسی، حتماً پیش از مصرف به پزشک بگویید، چون این دارو سیستم ایمنی را ضعیف میکند.
- سابقهٔ دیابت، فشار خون بالا، زخم گوارشی، پوکی استخوان یا بیماریهای قلبی و کلیوی را با پزشک در میان بگذارید.
- در صورت بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری، پزشک را مطلع کنید.
- فهرست کامل داروها، مکملها و واکسنهای اخیر یا برنامهریزیشده، بهویژه واکسنهای زنده، را با پزشک در میان بگذارید.
- اگر بهتازگی جراحی داشتهاید یا در آیندهٔ نزدیک قرار است جراحی شوید، پزشک را از مصرف این دارو آگاه کنید.
عوارض احتمالی
- افزایش اشتها و افزایش وزن
- بیخوابی یا بیقراری، بهویژه در صورت مصرف نزدیک به زمان خواب
- افزایش قند خون
- ناراحتی یا نفخ معده
- گرگرفتگی یا تعریق بیشتر از حد معمول
- نشانههای عفونت مانند تب، گلودرد شدید یا زخمی که خوب نمیشود؛ چون این دارو سیستم ایمنی را ضعیف میکند، در صورت بروز این علائم به پزشک مراجعه کنید.
- علائم واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت و گلو، کهیر گسترده یا تنگی نفس؛ در این حالت فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- درد شدید معده، مدفوع سیاه یا استفراغ خونی که میتواند نشانهٔ زخم یا خونریزی گوارشی باشد؛ نیاز به بررسی سریع پزشک دارد.
- تغییرات شدید خلقی، افسردگی یا افکار غیرعادی؛ این موارد را حتماً و در اولین فرصت با پزشک در میان بگذارید.
- ضعف عضلانی شدید، درد غیرمعمول استخوان یا تاری دید ناگهانی؛ باید هرچه زودتر به پزشک گزارش شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
دگزامتازون میتواند با داروهای ضدانعقاد خون، انسولین و قرصهای پایینآورندهٔ قند خون، برخی داروهای ضدتشنج، داروهای ضدقارچ، و مسکنهای ضدالتهابی غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن و آسپرین تداخل داشته باشد و اثر یا خطر عوارض آنها را تغییر دهد. مصرف همزمان با واکسنهای زنده نیز باید با احتیاط و تنها با صلاحدید پزشک انجام شود. فهرست کامل داروها، مکملها و گیاهان داروییای را که مصرف میکنید، حتماً به پزشک و داروساز خود بگویید تا از تداخلهای ناخواسته پیشگیری شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دگزامتازون از جفت عبور میکند؛ در برخی موقعیتهای پزشکی خاص، مانند کمک به بلوغ ریهٔ جنین پیش از زایمان زودرس، همین ویژگی بهصورت هدفمند و با تشخیص پزشک به کار گرفته میشود، اما در سایر موارد مصرف آن در بارداری فقط با صلاحدید پزشک متخصص انجام میگیرد. این دارو همچنین به مقدار کمی وارد شیر مادر میشود، بنابراین مادران شیرده پیش از مصرف باید حتماً با پزشک مشورت کنند تا در صورت نیاز، زمانبندی شیردهی یا نوع درمان تنظیم شود.
نگهداری
دگزامتازون را در دمای اتاق و دور از نور مستقیم آفتاب و رطوبت نگهداری کنید، مگر برچسب دارو یا داروساز دستور دیگری داده باشد. آن را همیشه دور از دسترس و دید کودکان قرار دهید و شکل تزریقی را فریز نکنید. پیش از هر بار مصرف، تاریخ انقضا را بررسی کنید و داروی تاریخگذشته یا آسیبدیده را طبق راهنمای داروخانه دور بریزید، نه در سطل زباله یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 0.7 mg |
| تزریقی | 4 mg / 1mL |
| تزریقی | 0.5 mg |
| قرص | 4 mg / 1mL |
| قرص | 0.5 mg |
| قرص | 4 mg |
| قرص | 40 mg |
| Implant | 0.7 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۰ برند از ۲۳ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا میتوانم مصرف دگزامتازون را خودم و بدون اطلاع پزشک قطع کنم چون حالم بهتر شده؟
۰۲چرا گاهی مصرف دگزامتازون را صبحها توصیه میکنند؟
۰۳آیا دگزامتازون باعث افزایش وزن میشود؟
۰۴آیا مصرف دگزامتازون با واکسنزدن تداخل دارد؟
۰۵تفاوت قرص و آمپول دگزامتازون چیست؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۹۴ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۰ برند از ۲۳ سازنده، در گروه H02AB02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.