تتراکوزاکتاید
تتراکوزاکتاید نسخهٔ مصنوعیِ بخشِ فعالِ هورمونِ آدرنوکورتیکوتروپیک است؛ هورمونی که غددِ فوقکلیوی را به تولیدِ کورتیزول وامیدارد.
این دارو بیشتر برایِ آزمونِ تشخیصیِ عملکردِ غددِ فوقکلیوی، و در فرآوردههایِ طولانیاثر، برایِ درمانِ کوتاهمدتِ برخی بیماریهایِ التهابی مانندِ آرتریتِ روماتوئید یا اسپاسمِ عضلانیِ نوزادان به کار میرود.
چون این دارو یک پروتئین است، در مواردِ نادر میتواند واکنشِ آلرژیکِ شدید ایجاد کند؛ به همین دلیل تزریقِ آن معمولاً زیرِ نظرِ کادرِ درمانی انجام میشود.
اگر سابقهٔ حساسیتِ دارویی، عفونتِ فعال، بیماریِ زمینهایِ قلبی، گوارشی یا روانی دارید، یا باردار هستید یا شیر میدهید، پیش از مصرف حتماً با پزشک مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
تتراکوزاکتاید که با نامِ کوسینتروپین نیز شناخته میشود، نسخهٔ مصنوعیِ بخشِ فعالِ هورمونِ آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH) است، همان هورمونی که بهطورِ طبیعی در بدن ساخته میشود و غددِ فوقکلیوی را به کار وامیدارد. این دارو با اتصال به گیرندههایِ اختصاصی در سطحِ سلولهایِ قشرِ غددِ فوقکلیوی، آنها را به ساختن و ترشحِ کورتیزول -و در حدِ کمتر، سایرِ هورمونهایِ استروئیدی- تحریک میکند. به همین دلیل، مهمترین کاربردِ آن، ارزیابیِ توانِ پاسخدهیِ غددِ فوقکلیوی در آزمونِ تشخیصیِ کورتیزول است. فرآوردههایِ طولانیاثرِ این دارو (دپو) نیز برایِ اثرگذاریِ درمانیِ کوتاهمدت در برخی بیماریهایِ التهابی، روماتیسمی و خودایمنی به کار میروند. این دارو همیشه بهصورتِ تزریقی و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک مصرف میشود.
موارد مصرف
- آزمونِ تشخیصیِ تحریک با این دارو، برایِ بررسیِ عملکردِ قشرِ غددِ فوقکلیوی و کمک به تشخیصِ نارساییِ آدرنال (مانندِ بیماریِ آدیسون)
- کمک به شناساییِ علتِ اختلالِ عملکردِ غددِ فوقکلیوی، از جمله در پیِ مصرفِ طولانیمدتِ کورتیکواستروئید یا وجودِ برخی تومورها
- درمانِ کوتاهمدتِ حملاتِ شدیدِ برخی بیماریهایِ روماتیسمی مانندِ آرتریتِ روماتوئید، وقتی درمانهایِ خوراکی بهتنهایی کافی نبودهاند
- کنترلِ اسپاسمِ عضلانیِ نوزادان (سندرمِ وست)، زیرِ نظرِ متخصصِ اطفال یا مغز و اعصابِ کودکان
- کاهشِ دفعِ پروتئین از ادرار در برخی مواردِ سندرمِ نفروتیکِ ایدیوپاتیک، طبقِ تشخیص و پیگیریِ فوقتخصصِ کلیه
روش مصرف
این دارو تزریقی است و بسته به هدفِ مصرف -تشخیصی یا درمانی- و نوعِ فرآورده (کوتاهاثر یا دپویِ طولانیاثر)، معمولاً توسط پزشک یا پرستار و در محیطِ درمانی، بهصورتِ عضلانی یا وریدی تزریق میشود. در آزمونِ تشخیصی، نمونهگیریِ خون در زمانهایِ مشخص و ازپیشتعیینشده، پیش و پس از تزریق انجام میشود و باید دقیقاً طبقِ برنامهٔ مرکزِ درمانی یا آزمایشگاه عمل کرد. در کاربردِ درمانی، تعدادِ نوبتها و فاصلهٔ بینِ تزریقها را پزشک بر اساسِ پاسخِ بدنِ شما تعیین میکند؛ دوز یا برنامهٔ درمان را خودسرانه تغییر ندهید یا قطع نکنید. اگر قرار است تزریق در منزل و توسطِ خودتان یا مراقبتان انجام شود، حتماً روشِ صحیحِ آن را از پزشک یا داروساز بیاموزید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
بررسی عملکرد قشر فوقکلیه و غربالگری نارسایی آدرنال، مانند بیماری آدیسون
این رژیم مربوط به سوسپانسیون ۱ میلیگرم/۱ میلیلیتر است؛ آزمون با فرآوردهٔ کوتاهاثر ۲۵۰ میکروگرمی دوز دیگری دارد. بهعلت احتمال واکنش حساسیتی شدید، آزمون باید در مرکز درمانی و تحت پایش انجام شود.
افتراق نارسایی اولیه و ثانویهٔ قشر فوقکلیه، از جمله پس از مصرف طولانی کورتیکواستروئید یا بیماریهای هیپوفیز
این آزمون طولانیتر برای بررسی ذخیرهٔ قشر فوقکلیه است و نمونهگیری و تفسیر آن باید توسط متخصص غدد انجام شود.
حملات شدید بیماریهای روماتیسمی، مانند آرتریت روماتوئید، در صورت پاسخ ناکافی به درمان خوراکی
مصرف درمانی باید کوتاهمدت باشد؛ پس از کنترل علائم، فاصلهٔ تزریق بیشتر و کمترین دوز مؤثر انتخاب شود.
کاهش دفع پروتئین در سندرم نفروتیک ایدیوپاتیک منتخب
برای موارد منتخب مقاوم یا عودکننده است؛ وزن، ورم، فشارخون، قند، پتاسیم و عملکرد کلیه باید پایش شود.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به تتراکوزاکتاید یا هورمونهایِ مشابهِ آن واکنشِ آلرژیک داشتهاید، حتماً پیش از تزریق به پزشک اطلاع دهید.
- وجودِ هرگونه عفونتِ فعال، بهویژه عفونتهایِ قارچیِ سیستمیک، را پیش از تزریق با پزشک در میان بگذارید.
- سابقهٔ زخمِ گوارشی، بیماریِ قلبی-عروقی، فشارِ خونِ بالایِ کنترلنشده، دیابت، پوکیِ استخوان یا بیماریِ روانی را با پزشک مطرح کنید.
- اگر باردار هستید، قصدِ بارداری دارید یا شیر میدهید، پیش از مصرف حتماً به پزشک بگویید.
- فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایِ مصرفیتان، بهویژه قرصهایِ ادرارآور را همراه ببرید.
- کمکاریِ شناختهشدهٔ غددِ فوقکلیوی یا سایرِ اختلالاتِ غددی را با پزشک در میان بگذارید.
عوارض احتمالی
- دردِ خفیف، قرمزی یا تورم در محلِ تزریق
- سردردِ خفیف
- حالتِ تهوع
- بیخوابی یا بیقراریِ خفیف
- احتباسِ خفیفِ مایعات و کمی تورمِ دست یا پا
- نشانههایِ واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ کهیرِ گسترده، قرمزی و التهابِ پوست، تورمِ صورت یا گلو، یا تنگیِ نفس — با اورژانس تماس بگیرید.
- ضربانِ نامنظم یا بسیار سریعِ قلب، یا سرگیجهٔ شدید و احساسِ غش، بهویژه پس از تزریق — فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- سردردِ بسیار شدید و ناگهانی همراه با تاریِ دید یا گیجی — این نشانهها را با پزشک در میان بگذارید.
- تب یا نشانههایِ یک عفونتِ پنهان که ناگهان بدتر میشود — چون این دارو میتواند نشانههایِ عفونت را بپوشاند، هر تبی را جدی بگیرید و به پزشک اطلاع دهید.
- تشنگیِ شدید و غیرعادی و دفعِ ادرارِ زیاد، بهویژه در افرادِ دیابتی — میتواند نشانهٔ بالارفتنِ قندِ خون باشد؛ به پزشک اطلاع دهید.
- مدفوعِ سیاه یا استفراغِ خونی — نشانهٔ احتمالیِ خونریزیِ گوارشی است؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
چون تتراکوزاکتاید غددِ فوقکلیوی را به تولیدِ کورتیزول وامیدارد، مانندِ کورتیکواستروئیدها میتواند با چند گروهِ دارویی تداخل داشته باشد. مصرفِ همزمان با دیورتیکها (مانندِ فوروزماید یا هیدروکلروتیازید) خطرِ افتِ پتاسیمِ خون را بالا میبرد؛ داروهایِ ضدالتهابیِ غیراستروئیدی مانندِ ایبوپروفن، خطرِ زخم و خونریزیِ گوارشی را افزایش میدهند؛ و در افرادِ دیابتی، ممکن است دوزِ داروهایِ کاهندهٔ قندِ خون یا انسولین نیاز به تنظیمِ دوباره داشته باشد. برخی داروهایِ ضدتشنج مانندِ کاربامازپین میتوانند اثرِ این دارو را کم کنند، و واکسنهایِ زنده در دورانِ مصرفِ درمانیِ آن معمولاً توصیه نمیشوند. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
مصرفِ تتراکوزاکتاید در دورانِ بارداری بهطورِ کلی توصیه نمیشود، مگر آنکه پزشکِ متخصص ضرورتِ روشنی برایِ آن تشخیص دهد، چون افزایشِ کورتیزولِ ناشی از این دارو میتواند بر بارداری اثر بگذارد. اطلاعاتِ کافی دربارهٔ ورودِ این دارو به شیرِ مادر در دست نیست و مصرفِ آن در دورانِ شیردهی نیز معمولاً توصیه نمیشود. اگر باردار هستید، قصدِ بارداری دارید یا شیر میدهید، پیش از هرگونه مصرف حتماً با پزشکِ خود مشورت کنید.
نگهداری
این دارو را طبقِ دستورِ درجشده روی بستهبندی نگهداری کنید؛ فرآوردههایِ تزریقیِ پروتئینی مانندِ این دارو معمولاً باید در یخچال و دور از نورِ مستقیم نگهداری شوند و از یخزدگی محافظت شوند، چون یخزدگی میتواند اثرِ دارو را از بین ببرد. آن را دور از دسترسِ کودکان قرار دهید، پیش از هر تزریق ظاهرِ محلول و تاریخِ انقضا را بررسی کنید، و داروهایِ تاریخگذشته یا استفادهنشده را طبقِ راهنماییِ داروخانه دور بریزید، نه در سطلِ زبالهٔ عادی یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 1 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۷ برند از ۸ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا برایِ این آزمون باید چند بار خونگیری شود؟
۰۲آیا این دارو همان کورتیزون یا کورتون است؟
۰۳چرا فرمِ دپو یا طولانیاثرِ این دارو با فرمِ معمولی فرق دارد؟
۰۴چرا نباید بدونِ اطلاعِ پزشک، همزمان با این دارو قرصِ ادرارآور مصرف کنم؟
۰۵اگر بلافاصله پس از تزریق احساسِ ناخوشی کردم، چه باید بکنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۰ فرآوردهٔ ثبتشده، ۷ برند از ۸ سازنده، در گروه H01AA02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.