توکسین بوتولینوم نوع آ
توکسین بوتولینوم نوع آ یک داروی تزریقی از گروه شلکنندههای عضلانیِ محیطی است که پیام عصبی لازم برای انقباض عضله و ترشح عرق را موقتاً مهار میکند. ویال ۳۰۰ واحدی باید پس از آمادهسازی استریل، توسط فرد درمانگرِ آموزشدیده تزریق شود.
بیشتر برای اسپاستیسیته و اسپاسم عضلات اندامها، گردن، اطراف چشم و نیمهٔ صورت، تعریق شدید زیر بغل و در برخی فرآوردهها برای بهبود موقت خطوط صورت استفاده میشود. در کودکان مبتلا به فلج مغزی نیز کاربرد تخصصی دارد.
واحدهای این فرآورده با واحدهای سایر فرآوردههای سم بوتولینوم قابل تبدیل نیستند. پخش شدن اثر سم میتواند به ضعف منتشر، اختلال بلع، گفتار یا تنفس منجر شود؛ بروز این نشانهها نیازمند مراجعهٔ فوری است.
پیش از تزریق اگر بیماری عصبیعضلانی، اختلال بلع یا تنفس، عفونت محل تزریق، خونریزی آسان، بارداری یا شیردهی دارید، اطلاع دهید. همچنین فهرست همهٔ داروها و مکملها، بهویژه برخی آنتیبیوتیکها و شلکنندههای عضلانی، باید ارائه شود.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
توکسین بوتولینوم نوع آ از داروهای شلکنندهٔ عضلانیِ محیطی در ردهٔ اسکلتیعضلانی است. با مهار آزاد شدن استیلکولین در محل اتصال عصب و عضله، انقباض بیشازحد عضلات را موقتاً کاهش میدهد؛ همین اثر در پایانههای عصبی غدد عرق، تعریق را کم میکند. این فرآورده به شکل پودر لیوفیلیزه برای تهیهٔ محلول تزریقی با قدرت ۳۰۰ واحد عرضه میشود و بسته به کاربرد ممکن است در عضله، زیر پوست یا داخل پوست تزریق شود. واحدهای آن اختصاصی همین فرآوردهاند و با واحدهای سایر فرآوردههای سم بوتولینوم قابل مقایسه یا تبدیل نیستند.
موارد مصرف
- اسپاستیسیتهٔ موضعی اندامهای فوقانی و تحتانی در بزرگسالان
- دیستونی اسپاسمودیک گردن یا تورتیکولیِ اسپاسمودیک در بزرگسالان
- بلفارواسپاسم یا اسپاسم پلکها و اسپاسم نیمهٔ صورت
- اسپاستیسیتهٔ دستها و پاها در کودکان مبتلا به فلج مغزی، معمولاً از ۲ سالگی به بالا و در چارچوب توانبخشی تخصصی
- تعریق شدید اولیهٔ زیر بغل که با درمانهای موضعی کنترل نشده است
- در برخی فرآوردهها: بیاختیاری ادرار ناشی از بیشفعالی عصبی مثانه در بزرگسالان منتخب، و بهبود موقت خطوط اخم یا خطوط کنار چشم در بزرگسالان؛ این موارد به مجوز همان فرآورده بستگی دارد
روش مصرف
این دارو خوراکی نیست و نباید خودسرانه رقیق یا تزریق شود. پودر در شرایط استریل با محلول تزریقی مناسب آماده و فقط توسط پزشک یا درمانگر دارای صلاحیت و تجربه در ناحیهٔ مشخص تزریق میشود؛ مسیر تزریق به کاربرد بستگی دارد. مقدار، تعداد نقاط، فاصلهٔ جلسات و نیاز به تکرار بر اساس بیماری، عضلات یا ناحیهٔ هدف، سن، وضعیت عصبیعضلانی و پاسخ قبلی تعیین میشود. هر ویال برای یک بیمار و یک جلسه در نظر گرفته میشود و باقیمانده نباید نگهداری یا به فرد دیگری داده شود. اثر دارو موقتی است و با کاهش آن ممکن است علائم برگردد؛ نوبت بعدی را خودسرانه جلو نیندازید یا تغییر ندهید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
اسپاستیسیتهٔ موضعی اندامهای فوقانی و تحتانی در بزرگسالان و کودکان مبتلا به فلج مغزی
تزریق باید با هدفگیری دقیق عضله و همراه برنامهٔ توانبخشی تخصصی انجام شود؛ محل و تعداد عضلات در هر نوبت تغییر میکند.
دیستونی اسپاسمودیک گردن یا تورتیکولی اسپاسمودیک در بزرگسالان
دوزهای بالاتر خطر اختلال بلع را افزایش میدهند؛ تزریق باید توسط پزشک مجرب و با هدفگیری دقیق عضلات انجام شود.
بلفارواسپاسم و اسپاسم نیمهٔ صورت
تزریق زیرجلدی اطراف عضلهٔ حلقوی چشم انجام میشود؛ از تزریق نزدیک عضلهٔ بالابرندهٔ پلک برای کاهش خطر افتادگی پلک پرهیز شود.
تعریق شدید اولیهٔ زیر بغل مقاوم به درمان موضعی
حداکثر ۲۰۰ واحد برای هر زیر بغل است؛ ناحیهٔ تزریق بهتر است با آزمون ید ـ نشاسته مشخص شود.
بیاختیاری ادرار ناشی از بیشفعالی عصبی مثانه در بزرگسالان منتخب
بیمار باید سوندگذاری متناوب تمیز را بهطور منظم انجام دهد؛ عفونت ادراری فعال مانع تزریق است.
بهبود موقت خطوط اخم و خطوط کنار چشم در بزرگسالان
اثر موقتی است و تزریق باید توسط پزشک مجرب، با رعایت فاصله از حدقه و عضلهٔ بالابرندهٔ پلک انجام شود.
پیش از مصرف بدانید
- اگر قبلاً به توکسین بوتولینوم یا هر یک از مواد تشکیلدهندهٔ فرآورده واکنش حساسیتی داشتهاید، یا پس از تزریق قبلی دچار ضعف شدید شدهاید، حتماً اطلاع دهید.
- اگر بیماریهای عصبیعضلانی مانند میاستنی گراویس، ضعف عضلانی، تحلیل عضله یا بیماری عصبی زمینهای دارید، تزریق نیازمند ارزیابی دقیقتر است.
- سابقهٔ دشواری بلع، اختلال گفتار، تنگی نفس، بیماری ریوی، برونشیت یا ذاتالریه را بگویید؛ این موارد خطر عوارض ناشی از پخش اثر سم را بیشتر میکنند.
- وجود عفونت، قرمزی یا تورم در محل تزریق باید پیش از درمان بررسی و برطرف شود؛ اگر هدف درمان مثانه است، عفونت ادراری فعال را نیز اطلاع دهید.
- اگر بهراحتی کبود میشوید یا داروهای رقیقکنندهٔ خون و ضدپلاکت مصرف میکنید، خطر کبودی و خونریزی محل تزریق را مطرح کنید.
- نام همهٔ داروها و مکملها، سابقهٔ تزریق هر نوع سم بوتولینوم، تاریخ و نتیجهٔ آن، و نیز بارداری، قصد بارداری یا شیردهی را از قبل اعلام کنید؛ در سالمندان و افراد کموزن یا کمتوان نیز ارزیابی دقیقتری لازم است.
عوارض احتمالی
- درد، حساسیت، قرمزی، تورم یا کبودی در محل تزریق
- ضعف موقت عضله در ناحیهٔ تزریق، خستگی یا ضعف عمومی
- سردرد، سرگیجه یا علائم شبیه آنفلوانزا
- در تزریق اطراف چشم و صورت: افتادگی موقت پلک، دوبینی، ضعف عضلات صورت، خشکی چشم یا اشکریزش
- در تزریق گردن: خشکی دهان، درد گردن یا تغییر صدا
- در درمان تعریق زیر بغل: افزایش موقت تعریق در بخشهای دیگر بدن
- اختلال بلع، گفتار یا تنفس، احساس خفگی، یا ضعف شدید و منتشر که از محل تزریق فراتر میرود: فوراً به اورژانس مراجعه کنید و منتظر بهتر شدن نمانید.
- تورم لب، زبان، صورت یا گلو، کهیر گسترده، خسخس یا تنگی نفس میتواند نشانهٔ حساسیت شدید باشد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- سرفه یا تب پس از مشکل بلع، درد قفسهٔ سینه یا تنگی نفس میتواند نشانهٔ ورود مواد به ریه باشد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- پس از تزریق اطراف چشم، ناتوانی در بستن چشم، درد چشم، حساسیت به نور یا تاری دید مداوم ایجاد شد، همان روز با پزشک یا چشمپزشک تماس بگیرید.
- اگر تزریق برای مثانه انجام شده است، ناتوانی در ادرار، تب و لرز، یا سردرد شدید ضرباندار همراه با تعریق و تپش قلب را فوراً اطلاع دهید؛ در صورت بدحالی، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
اثر توکسین بوتولینوم ممکن است با برخی آنتیبیوتیکهای آمینوگلیکوزیدی مانند جنتامایسین و آمیکاسین، بعضی داروهای شلکنندهٔ عضلانی و داروهای بیهوشی یا مهارکنندهٔ انتقال عصبیعضلانی بیشتر شود. داروهای آنتیکولینرژیک، بهویژه برخی داروهای مثانه، ممکن است خشکی دهان، تاری دید، یبوست یا احتباس ادرار را تشدید کنند. داروهای رقیقکنندهٔ خون و ضدپلاکت بیشتر باعث کبودی محل تزریق میشوند، نه اینکه اثر سم را زیاد کنند. تداخل غذایی شناختهشدهای وجود ندارد و تداخل مستقیم با الکل ثابت نشده است؛ بااینحال تا برطرف شدن ضعف، سرگیجه یا تاری دید از رانندگی و مصرف الکل خودداری کنید. همزمانی با فرآوردهٔ دیگری از سم بوتولینوم یا جابهجایی بین آنها بدون نظر متخصص انجام نشود؛ فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دربارهٔ مصرف توکسین بوتولینوم نوع آ در بارداری دادهٔ انسانی کافی وجود ندارد و در مطالعات حیوانی، در دوزهای بالا و همراه با سمیت مادر، آثار نامطلوب تولیدمثلی دیده شده است. در بارداری فقط در صورت ضرورت روشن و پس از ارزیابی پزشک استفاده شود؛ در شیردهی نیز ورود آن به شیر مشخص نیست و مصرف معمولاً توصیه نمیشود. اگر باردارید، احتمال بارداری میدهید، قصد بارداری یا شیردهی دارید، پیش از تعیین وقت تزریق اطلاع دهید.
نگهداری
ویال بازنشده را در یخچال در دمای ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد، در بستهبندی اصلی و دور از نور نگه دارید و هرگز منجمد نکنید. دارو را دور از دسترس کودکان بگذارید و پس از تاریخ انقضا مصرف نکنید. ویال رقیقشده باید در شرایط استریل و مطابق دستور همان فرآورده مصرف شود؛ محلول باقیمانده را نگه ندارید و از مصرف فرآوردهای که در دمای نامناسب مانده است خودداری کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۵ برند از ۴ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا ۳۰۰ واحد، مقدار تزریق هر بیمار است؟
۰۲آیا واحدهای این دارو با سایر فرآوردههای بوتولینوم یکی است؟
۰۳اثر تزریق چه زمانی شروع میشود و چقدر میماند؟
۰۴اگر بعد از تزریق مشکل بلع یا تنفس پیدا کردم، چه کنم؟
۰۵آیا در بارداری یا شیردهی میتوانم تزریق کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۸ فرآوردهٔ ثبتشده، ۵ برند از ۴ سازنده، در گروه M03AX01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.