جنتامایسین
جنتامایسین یک آنتیبیوتیکِ تزریقی از گروهِ آمینوگلیکوزیدهاست که رشدِ باکتریهای بیماریزا را متوقف میکند و آنها را از بین میبرد. این دارو فقط در بیمارستان یا درمانگاه و زیرِ نظرِ پزشک تزریق میشود.
بیشتر برای درمانِ عفونتهای جدیِ باکتریایی مانندِ عفونتِ خون، عفونتهای ادراری، شکمی، پوست و استخوان به کار میرود و معمولاً همراه با آنتیبیوتیکِ دیگری تجویز میشود.
مهمترین نگرانی دربارهٔ جنتامایسین، احتمالِ آسیب به کلیه و شنوایی است؛ به همین دلیل در طولِ درمان با آزمایشِ خون و گاهی آزمایشِ شنوایی پایش میشوید.
اگر کاهشِ شنوایی، وزوزِ گوش، سرگیجه، کاهشِ حجمِ ادرار یا نشانههای آلرژی دیدید، حتماً و بیدرنگ به پزشک یا پرستارِ مسئولِ درمان اطلاع دهید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
جنتامایسین یک آنتیبیوتیکِ تزریقی از خانوادهٔ آمینوگلیکوزیدها (Aminoglycoside) است. این دارو با اتصال به بخشی از ریبوزومِ باکتری، ساختِ پروتئینِ لازم برای بقای آن را مختل میکند و باکتری را از بین میبرد. جنتامایسین بیشتر روی باکتریهای گرممنفی اثر میکند و به همین دلیل در عفونتهای جدی و بیمارستانی، اغلب همراه با آنتیبیوتیکِ دیگری تجویز میشود تا طیفِ اثر گستردهتر شود. چون از راهِ خوراکی جذبِ بدن نمیشود، فقط بهصورتِ تزریقی (عضلانی یا وریدی) و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک استفاده میشود.
موارد مصرف
- عفونتِ خون و سپسیسِ ناشی از باکتریهای گرممنفی
- عفونتهای شدید یا پیچیدهٔ دستگاهِ ادراری
- عفونتهای داخلِ شکم و لگن، معمولاً همراه با آنتیبیوتیکِ دیگر
- عفونتهای پوست، بافتِ نرم و استخوان
- اندوکاردیت (عفونتِ دریچههای قلب) بهصورتِ درمانِ ترکیبی
- عفونتهای تنفسیِ بیمارستانی ناشی از باکتریهای حساس
روش مصرف
جنتامایسین را پزشک یا پرستار بهصورتِ تزریقِ عضلانی یا انفوزیونِ وریدی و معمولاً در بیمارستان یا درمانگاه تجویز و تزریق میکند؛ این دارو برای مصرفِ خودسرانه و خانگی ساخته نشده است. دوز، فاصلهٔ تزریقها و طولِ دورهٔ درمان را پزشک بر اساسِ وزن، عملکردِ کلیه و نوعِ عفونت تعیین میکند و ممکن است در طولِ درمان با آزمایشِ خون، سطحِ دارو را بررسی کند. نوشیدنِ مایعاتِ کافی، در صورتِ نبودِ منعِ پزشکی، میتواند به محافظت از کلیه کمک کند. دورهٔ درمان را حتی اگر حالتان بهتر شد، بدونِ نظرِ پزشک کوتاه یا قطع نکنید، چون ممکن است عفونت هنوز بهطورِ کامل از بین نرفته باشد.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
عفونت خون و سپسیس ناشی از باکتریهای گرممنفی
در موارد شدید، معمولاً همراه با آنتیبیوتیکهای مؤثر دیگر و بر اساس نتیجهٔ کشت و حساسیت مصرف میشود؛ پایش کلیه و شنوایی ضروری است.
عفونتهای شدید یا پیچیدهٔ دستگاه ادراری
برای عفونتهای شدید یا پیچیده و در صورت حساسبودن میکروب به جنتامایسین استفاده میشود؛ کوتاهترین دورهٔ مؤثر ترجیح دارد.
عفونتهای داخل شکم و لگن
تکدارویی مناسب نیست و درمان باید همزمان با کنترل منبع عفونت و بر پایهٔ کشت انجام شود.
عفونتهای پوست، بافت نرم و استخوان
در عفونت استخوان، درمان معمولاً ترکیبی و طولانیتر است و بهدلیل افزایش خطر سمیت، پایش دقیق کلیه و شنوایی لازم است.
اندوکاردیت یا عفونت دریچههای قلب
مدت درمان به میکروب و پاسخ بیمار بستگی دارد؛ پایش کلیه، شنوایی و تعادل در طول درمان ضروری است.
عفونتهای تنفسی بیمارستانی ناشی از باکتریهای حساس
پس از آمادهشدن نتیجهٔ کشت و حساسیت، درمان باید تا حد امکان هدفمند و کوتاه شود.
پیش از مصرف بدانید
- حساسیتِ قبلی به جنتامایسین یا سایرِ آمینوگلیکوزیدها (مانندِ آمیکاسین و توبرامایسین) را حتماً بگویید.
- سابقهٔ بیماریِ کلیوی، کاهشِ عملکردِ کلیه یا سنِ بالا را به پزشک اطلاع دهید، چون این موارد بر تنظیمِ دوز اثر میگذارند.
- اگر مشکلِ شنوایی، وزوزِ گوش یا اختلالِ تعادل دارید یا داشتهاید، حتماً بگویید.
- ابتلا به میاستنی گراویس (Myasthenia Gravis) یا سایرِ بیماریهای عصبی-عضلانی را اطلاع دهید.
- فهرستِ همهٔ داروها و مکملهای مصرفی، بهویژه داروهای مدر یا آنتیبیوتیکهای دیگر، را به پزشک بگویید.
- در صورتِ بارداری، تلاش برای باردار شدن یا شیردهی، پیش از شروعِ درمان با پزشک مشورت کنید.
عوارض احتمالی
- درد، قرمزی یا تورمِ خفیف در محلِ تزریق
- حالتِ تهوع یا استفراغِ خفیف
- سردرد
- بیاشتهایی
- بثوراتِ پوستیِ خفیف یا خارش
- کاهشِ شنوایی، وزوزِ گوش یا سرگیجه/اختلالِ تعادل — نشانهٔ احتمالیِ آسیب به گوش است؛ فوراً به پزشک اطلاع دهید.
- کاهشِ محسوسِ حجمِ ادرار، تورمِ دست و پا یا خستگیِ غیرِعادی — نشانهٔ احتمالیِ آسیب به کلیه است؛ هرچه زودتر به پزشک اطلاع دهید.
- ضعفِ عضلانیِ ناگهانی یا مشکل در تنفس — نادر اما جدی است؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- نشانههای واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ ورمِ صورت و گلو، کهیرِ گسترده یا تنگیِ نفس — فوراً به اورژانس مراجعه کنید یا با اورژانس تماس بگیرید.
- بیحسی یا گزگزِ دست و پا — به پزشک اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرفِ همزمانِ جنتامایسین با داروهای مدرِ قوی (مانندِ فوروسماید)، برخی آنتیبیوتیکهای دیگر مانندِ وانکومایسین، یا برخی داروهای ضدقارچ میتواند خطرِ آسیب به کلیه و شنوایی را افزایش دهد. مصرفِ همزمان با شلکنندههای عضلانی یا داروهای بیهوشی نیز ممکن است اثرِ آنها را تشدید کند. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا هر تداخلِ احتمالی بررسی و پایشِ لازم انجام شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
آمینوگلیکوزیدها از جفت عبور میکنند و در برخی گزارشها، مصرفِ داروهای این خانواده در بارداری با آسیبِ شنواییِ جنین همراه بوده است؛ به همین دلیل جنتامایسین در بارداری تنها در صورتِ ضرورتِ روشن، نبودِ جایگزینِ ایمنتر و زیرِ نظرِ متخصص تجویز میشود. مقدارِ کمی از این دارو ممکن است وارد شیرِ مادر شود؛ پیش از مصرف در دورانِ شیردهی حتماً با پزشک مشورت کنید.
نگهداری
آمپول یا ویالِ جنتامایسین را در دمای اتاق و دور از نورِ مستقیمِ آفتاب نگهداری کنید، مگر آنکه روی برچسب دستورِ دیگری نوشته باشد. این دارو معمولاً در بیمارستان یا درمانگاه نگهداری، آماده و تزریق میشود. اگر محلول کدر شد، تغییرِ رنگ داد یا ذرهٔ معلق در آن دیدید، از مصرفِ آن خودداری کنید. داروها را همیشه دور از دسترسِ کودکان نگه دارید و پیش از تزریق، تاریخِ انقضا را بررسی کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 40 mg / 1mL |
| تزریقی | 10 mg / 1mL |
| تزریقی | 0.8 mg / 1mL |
| قطره | 40 mg / 1mL |
| قطره | 3 mg / 1mL |
| پماد | 3 mg / 1g |
| پماد | 40 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۹ برند از ۱۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا جنتامایسین باید در بیمارستان یا درمانگاه تزریق شود؟
۰۲چرا در طولِ درمان با جنتامایسین آزمایشِ خون یا شنوایی میگیرند؟
۰۳اگر حالم بهتر شد، میتوانم زودتر از موعدِ مقرر درمان را قطع کنم؟
۰۴چرا شکلِ خوراکیِ جنتامایسین وجود ندارد؟
۰۵سرگیجهٔ خفیف بعد از تزریق طبیعی است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۶۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۹ برند از ۱۲ سازنده، در گروه J01GB03. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.