سم بوتولینوم نوع آ
سم بوتولینوم نوع آ یک داروی تزریقی از گروه شلکنندههای عضلانی با اثر محیطی است. این دارو فعالیت بیشازحد عضله را در ناحیهٔ تزریق، بهطور موقت کاهش میدهد.
برای اسپاستیسیتهٔ اندامها، دیستونی گردن، بلفارواسپاسم، اسپاسم یکطرفهٔ صورت و تعریق شدید زیر بغل استفاده میشود؛ بعضی فرآوردهها برای مثانهٔ عصبی نیز کاربرد دارند.
اثر سم بهندرت میتواند از محل تزریق فراتر برود؛ اختلال بلع، گفتار یا تنفس و ضعف منتشر پس از تزریق را جدی بگیرید و در موارد شدید فوراً به اورژانس مراجعه کنید. واحدهای این فرآورده با واحدهای سایر فرآوردههای سم بوتولینوم قابل تبدیل مستقیم نیستند.
اگر بیماری عصبیـعضلانی، مشکل بلع یا تنفس، عفونت محل تزریق، اختلال خونریزی، بارداری یا شیردهی دارید، پیش از تزریق اطلاع دهید. تزریق اخیر سم بوتولینوم یا مصرف برخی آنتیبیوتیکها و داروهای شلکنندهٔ عضلات نیز باید گفته شود.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سم بوتولینوم نوع آ در گروه داروهای شلکنندهٔ عضلات با اثر محیطی و ردهٔ اسکلتیـعضلانی قرار دارد. با مهار آزادشدن استیلکولین از پایانهٔ عصب، پیام انقباض به عضلهٔ هدف را موقتاً کم میکند. در نتیجه، اسپاسم، گرفتگی یا فعالیت بیشازحد عضله در ناحیهٔ درمان کاهش مییابد. اثر دارو عمدتاً موضعی و برگشتپذیر است و با بازسازی تدریجی ارتباط عصب و عضله کمکم از بین میرود.
موارد مصرف
- اسپاستیسیتهٔ موضعی اندامهای فوقانی و تحتانی در بزرگسالان
- اسپاستیسیتهٔ اندامها و بدشکلی پنجهروی در برخی کودکان مبتلا به فلج مغزی، طبق سن و مجوز فرآورده
- دیستونی گردن یا کجیِ اسپاسمیِ گردن
- بلفارواسپاسم و اسپاسم یکطرفهٔ صورت
- بیاختیاری ادرار ناشی از بیشفعالی عصبیِ مثانه در برخی بزرگسالان مبتلا به آسیب نخاعی یا اماس که سوندگذاری متناوب انجام میدهند
- تعریق شدید اولیهٔ زیر بغل که به درمانهای موضعی پاسخ نداده است
روش مصرف
سم بوتولینوم نوع آ خوراکی نیست و باید پس از حلکردن ویال، فقط توسط پزشکِ آموزشدیده و در ناحیهٔ تعیینشده تزریق شود؛ مسیر تزریق بسته به کاربرد میتواند عضلانی، داخلپوستی یا در دیوارهٔ مثانه باشد و تزریق داخل رگ مجاز نیست. مقدار، عضلات هدف، فاصلهٔ جلسات و نیاز به تکرار بر اساس تشخیص، قدرت عضلات و پاسخ بیمار تعیین میشود؛ واحدهای برندها یا فرآوردههای مختلف را نمیتوان با هم تبدیل یا جایگزین کرد. اثر معمولاً طی چند روز تا حدود دو هفته آشکار میشود، بنابراین برای تکرار تزریق تا زمان ارزیابی پزشک صبر کنید. غذا و زمان مصرف خوراکی اثر مستقیمی بر این تزریق ندارد؛ اگر پس از تزریق ضعف عضلانی یا اختلال دید دارید رانندگی نکنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
اسپاستیسیتهٔ موضعی اندام فوقانی در بزرگسالان
حداکثر ۱۰۰۰ واحد در هر جلسه؛ دوز هر عضله بر اساس شدت و الگوی اسپاستیسیته تعیین میشود.
اسپاستیسیتهٔ موضعی اندام تحتانی در بزرگسالان، با درگیری مچ پا
حداکثر مجموع ۱۵۰۰ واحد در هر جلسه؛ در درمان همزمان اندام فوقانی و تحتانی نیز مجموع نباید از این مقدار بیشتر شود.
دیستونی گردن یا کجیِ اسپاسمیِ گردن
حداکثر ۱۰۰۰ واحد در هر جلسه؛ در سالمندان یا افراد کموزن دوز کمتر ممکن است لازم باشد و دوزهای بالاتر خطر اختلال بلع را افزایش میدهد.
بلفارواسپاسم و اسپاسم یکطرفهٔ صورت
در اسپاسم یکطرفهٔ صورت فقط سمت مبتلا درمان میشود؛ تزریق نزدیک عضلهٔ بالابرندهٔ پلک خطر افتادگی پلک را بیشتر میکند.
بیاختیاری ادرار ناشی از بیشفعالی عصبیِ مثانه در بزرگسالان مبتلا به آسیب نخاعی یا اماس
فقط برای بیمارانی که سوندگذاری متناوب تمیز انجام میدهند؛ در عفونت ادراری فعال تزریق نباید انجام شود.
تعریق شدید اولیهٔ زیر بغل که به درمان موضعی پاسخ نداده است
حداکثر ۲۰۰ واحد برای هر زیر بغل؛ پیش از تزریق باید درمان موضعی مناسب بیاثر یا ناکافی بوده باشد.
پیش از مصرف بدانید
- اگر سابقهٔ حساسیت به سم بوتولینوم یا مواد تشکیلدهندهٔ همان فرآورده را دارید، پیش از تزریق بگویید.
- در صورت بیماریهای عصبیـعضلانی مانند میاستنی گراویس، نشانگان لامبرتـایتون یا بیماری نورون حرکتی، یا ضعف عضلانی قابلتوجه، تزریق نیازمند بررسی دقیق است.
- مشکل بلع یا تنفس، بیماری مزمن ریه یا سابقهٔ ورود غذا یا مایع به راه هوایی را مطرح کنید.
- عفونت یا التهاب محل تزریق باید پیش از درمان بررسی شود؛ اگر قرار است تزریق در مثانه انجام شود، عفونت ادراری یا مشکل تخلیهٔ ادرار را حتماً بگویید.
- فهرست کامل داروها و مکملها، بهخصوص برخی آنتیبیوتیکها، داروهای شلکنندهٔ عضلات، داروهای بیهوشی و رقیقکنندههای خون، و زمان آخرین تزریق سم بوتولینوم را ارائه دهید.
- بارداری، احتمال بارداری، شیردهی، کودکی، سالمندی یا ضعف عمومی را پیش از تصمیمگیری ذکر کنید؛ در کودکان، محل و مقدار تزریق باید توسط متخصص مربوط تعیین شود.
عوارض احتمالی
- درد، حساسیت، قرمزی، تورم یا کبودی در محل تزریق
- ضعف موقتی عضلهٔ تزریقشده یا عضلات نزدیک
- خستگی، احساس ضعف یا علائم شبیه سرماخوردگی
- سردرد یا سرگیجه
- خشکی دهان، تهوع یا درد عضلانی، بهویژه پس از تزریق ناحیهٔ گردن
- افتادگی موقت پلک، خشکی چشم، افزایش اشک یا دوبینی، بهویژه پس از تزریق اطراف چشم
- اختلال بلع، گیرکردن غذا، سرفه هنگام نوشیدن، تغییر صدا یا اختلال گفتار: فوراً با پزشک تماس بگیرید؛ اگر شدید است یا نفسکشیدن را سخت کرده، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تنگی نفس، تنفس سطحی، ضعف شدید یا منتشر، افتادگی هر دو پلک یا ناتوانی جدید در حرکت: فوراً به اورژانس مراجعه کنید؛ این علائم ممکن است ساعتها تا هفتهها پس از تزریق ظاهر شوند.
- تورم لب، زبان یا گلو، کهیر گسترده، خسخس، سرگیجهٔ شدید یا غش: احتمال واکنش حساسیتی شدید است؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- درد شدید چشم، حساسیت زیاد به نور، تاری دید پایدار یا ناتوانی در بستن چشم: همان روز برای ارزیابی پزشکی مراجعه کنید و تا رفع اختلال دید رانندگی نکنید.
- اگر تزریق برای مثانه بوده و ادرار نمیکنید، درد شدید زیر شکم، تب یا سوزش ادرار دارید، فوراً با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید؛ در ناتوانی کامل از دفع ادرار، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
اثر سم ممکن است با برخی آنتیبیوتیکها، بهویژه جنتامایسین و آمیکاسین، و نیز داروهای شلکنندهٔ عضلات، داروهای بیهوشی و دیگر داروهای کاهندهٔ انتقال عصب و عضله بیشتر شود. تزریق نزدیکِ هر فرآوردهٔ دیگر سم بوتولینوم نیز میتواند خطر ضعف را افزایش دهد. داروهای رقیقکنندهٔ خون بیشتر کبودی یا خونریزی محل تزریق را زیاد میکنند و نباید بدون نظر پزشک قطع شوند. تداخل غذایی مهمی یا تداخل مستقیم مهمی با الکل شناخته نشده است؛ فهرست کامل داروها، فرآوردههای گیاهی و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دادهٔ انسانی دربارهٔ ایمنی این دارو در بارداری محدود است؛ اگر باردارید یا احتمال بارداری وجود دارد، تزریق فقط زمانی انجام شود که پزشک ضرورت آن را بیشتر از خطر احتمالی بداند. مشخص نیست سم پس از تزریق وارد شیر مادر میشود یا نه، بنابراین در شیردهی نیز تصمیمگیری دربارهٔ تزریق و ادامهٔ شیردهی باید با پزشک انجام شود.
نگهداری
ویال پودری را در بستهٔ اصلی، دور از نور و دسترس کودکان، در یخچال با دمای ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد نگه دارید و از یخزدگی و مصرف پس از تاریخ انقضا پرهیز کنید. حلکردن و نگهداری محلول آمادهشده باید در مرکز درمانی و طبق دستور همان فرآورده انجام شود؛ ویال برای یک بار مصرف است.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۱ برند از ۸ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا واحد ۵۰۰ این دارو با واحد فرآوردهٔ دیگری از سم بوتولینوم برابر است؟
۰۲آیا همهٔ محتویات ویال ۵۰۰ واحد برای یک محل تزریق است؟
۰۳اثر تزریق چه زمانی شروع میشود و چقدر میماند؟
۰۴اگر برای مثانه تزریق شود، عفونت ادراری چه اهمیتی دارد؟
۰۵آیا این دارو برای کودک یا سالمند هم قابل استفاده است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۹ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۱ برند از ۸ سازنده، در گروه M03AX01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.