سم بوتولینوم نوع آ
سم بوتولینوم نوع آ یک داروی تزریقی از گروه داروهای اسکلتیـعضلانی است که آزادشدن استیلکولین را در محل تزریق مهار میکند. نتیجه، شلشدن موقت عضله و در برخی کاربردها کاهش ترشح غدد بزاقی است.
بیشتر برای انقباض غیرارادی پلک، دیستونی گردنی و اسپاستیسیتهٔ موضعی بهکار میرود. بسته به برند و مجوز، برای آبریزش مزمن بزاق، اسپاسمهای موضعی صورت یا بهبود موقت برخی خطوط صورت نیز استفاده میشود.
این دارو فقط باید توسط پزشک آموزشدیده تزریق شود و واحدهای نورونوکس و زئومین قابل تبدیل مستقیم به یکدیگر یا سایر فرآوردههای سم بوتولینوم نیستند. اختلال بلع، گفتار یا تنفس، یا ضعف منتشر پس از تزریق، نیازمند مراجعهٔ فوری است.
اگر بیماری عصبیـعضلانی، مشکل بلع یا تنفس، عفونت محل تزریق، حساسیت دارویی، بارداری یا شیردهی دارید، پیش از تزریق اطلاع دهید. تزریق اخیر سم بوتولینوم و مصرف آنتیبیوتیکهای خاص، شلکنندههای عضلانی یا رقیقکنندههای خون را نیز مطرح کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سم بوتولینوم نوع آ، که در ویال ۱۰۰ واحدی بهصورت پودر لیوفیلیزه برای تهیهٔ محلول تزریقی عرضه میشود، از داروهای اسکلتیـعضلانی و مهارکنندههای انتقال عصبی است. این ماده با جلوگیری موقت از آزادشدن استیلکولین در پایانهٔ عصب، انقباض عضله را در محل تزریق کاهش میدهد؛ در غدد بزاقی نیز ترشح بزاق را کم میکند. اثر آن موضعی و برگشتپذیر است، اما در موارد نادر میتواند به بخشهای دورتر گسترش پیدا کند. نورونوکس و زئومین نامهای تجاری این ماده هستند و قدرت واحدی آنها قابل جایگزینی مستقیم نیست.
موارد مصرف
- درمان انقباض غیرارادی پلک یا بلفارواسپاسم
- درمان دیستونی گردنی و کجی اسپاسمی گردن
- کاهش اسپاستیسیتهٔ موضعی، مانند اسپاستیسیتهٔ اندام فوقانی پس از سکتهٔ مغزی یا برخی موارد کودکان
- کاهش آبریزش مزمن بزاق در برخی فرآوردهها و بیماران منتخب
- کنترل برخی اسپاسمهای موضعی صورت، مانند اسپاسم نیمهٔ صورت، طبق تشخیص متخصص و مجوز فرآورده
- بهبود موقت خطوط اخم و برخی خطوط صورت در فرآوردههای دارای مجوز زیبایی
روش مصرف
سم بوتولینوم نوع آ یک فرآوردهٔ تزریقی تخصصی است و پس از حلکردن با رقیقکنندهٔ مناسب، بسته به کاربرد در عضله، پوست یا غدد بزاقی تزریق میشود؛ این کار باید در مرکز درمانی و بهوسیلهٔ پزشک آموزشدیده انجام شود. ویال ۱۰۰ واحدی مقدار کل ویال است، نه مقدار لازم برای هر فرد؛ محل تزریق، رقیقسازی، تقسیم بین نقاط و فاصلهٔ جلسات را پزشک براساس بیماری و پاسخ قبلی تعیین میکند. خودتزریقی، استفاده از ویال بازشده برای فرد دیگر یا تبدیل واحدهای این فرآورده به واحد برند دیگر ایمن نیست. اثر معمولاً طی چند روز آغاز میشود و موقتی است؛ تکرار زودهنگام یا خارج از برنامه میتواند خطر ضعف و عوارض را افزایش دهد.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
انقباض غیرارادی پلک (بلفارواسپاسم)
اثر معمولاً ۳ تا ۵ ماه میماند. برای کاهش افتادگی پلک و دوبینی، تزریق نزدیک عضلهٔ بالابرندهٔ پلک و بخش داخلی پلک پایین انجام نمیشود.
دیستونی گردنی و کجی اسپاسمی گردن
برای کاهش خطر اختلال بلع، عضلهٔ جناغیچنبریپستانی نباید بهصورت دوطرفه تزریق شود.
اسپاستیسیتهٔ موضعی اندام فوقانی پس از سکتهٔ مغزی و موارد منتخب کودکان
تعیین محل تزریق با معاینه و گاهی هدایت الکترومیوگرافی یا سونوگرافی انجام میشود و درمان جایگزین توانبخشی نیست.
آبریزش مزمن بزاق ناشی از اختلالات عصبی
تزریق غدد بزاقی ترجیحاً با هدایت سونوگرافی انجام میشود؛ خشکی شدید دهان یا اختلال بلع نیازمند ارزیابی فوری پزشک است.
اسپاسم نیمهٔ صورت
تزریق عضلات بخش پایین صورت میتواند ضعف موضعی قابلتوجه ایجاد کند و فقط طبق پروتکل فرآورده و نظر متخصص انجام میشود.
خطوط اخم و برخی خطوط فوقانی صورت، با کاربرد زیبایی
فقط در بزرگسالان و با فرآوردهای که مجوز کاربرد زیبایی دارد؛ مقدار مناسب برای هر ناحیه به پروتکل همان فرآورده بستگی دارد.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت شدید به سم بوتولینوم یا هر یک از اجزای فرآورده، بهویژه آلبومین انسانی، و هر واکنش به تزریقهای قبلی را اعلام کنید.
- اگر در محل موردنظر عفونت، التهاب، زخم یا ضایعهٔ پوستی دارید، پیش از بهبود و ارزیابی پزشکی تزریق انجام نشود.
- میاستنی گراویس، سندرم لامبرتـایتون، بیماری نورون حرکتی، نوروپاتی حرکتی یا هر بیماری دیگری که موجب ضعف عضلانی میشود، خطر عوارض شدیدتر را بالا میبرد.
- سابقهٔ مشکل بلع، خفگی، اختلال گفتار، تنگی نفس، ضعف گردن یا بیماری تنفسی را پیش از درمان بگویید.
- تزریق اخیر هر نوع سم بوتولینوم، جراحی یا تغییرات ساختمانی در ناحیه، و نیز خشکی چشم یا بیماری قرنیه را مطرح کنید؛ این موارد بهویژه برای تزریق اطراف چشم اهمیت دارند.
- بارداری یا شیردهی، سن پایین، سالمندی یا ضعف عمومی، اختلالات خونریزی و مصرف داروهای رقیقکنندهٔ خون باید پیش از تزریق بررسی شود.
عوارض احتمالی
- درد، سوزش، حساسیت، قرمزی، تورم یا کبودی در محل تزریق
- سردرد، خستگی یا احساس ناخوشی کوتاهمدت
- ضعف یا شلشدن موقت عضلهٔ نزدیک محل تزریق
- افتادگی موقت پلک یا ابرو، عدم تقارن صورت یا تاری دید، بهویژه پس از تزریق صورت
- خشکی چشم، اشکریزش یا حساسیت به نور، بهویژه پس از تزریق اطراف چشم
- خشکی دهان یا ناراحتی دهان، بهویژه پس از تزریق در غدد بزاقی
- اگر در ساعتها تا هفتههای بعد اختلال بلع، احساس گیرکردن غذا، خفگی، تغییر صدا، اختلال گفتار یا تنگی نفس ایجاد شد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- ضعف شدید یا منتشر، دوبینی، افتادگی هر دو پلک، ناتوانی در بالا نگهداشتن سر یا ضعف دستوپا نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است؛ در صورت همراهی با مشکل تنفس یا بلع، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تورم ناگهانی لب، زبان یا گلو، کهیر گسترده، خسخس، افت فشار یا غش میتواند نشانهٔ حساسیت شدید باشد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- درد شدید چشم، کاهش دید، قرمزی پایدار، حساسیت شدید به نور یا ناتوانی در بستن پلک پس از تزریق اطراف چشم نیازمند مراجعهٔ همانروز به چشمپزشک یا مرکز درمانی است.
- تب، درد فزاینده، ترشح چرکی یا قرمزی منتشر در محل تزریق میتواند نشانهٔ عفونت باشد و باید سریع بررسی شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید. آنتیبیوتیکهای آمینوگلیکوزیدی مانند جنتامایسین و آمیکاسین، برخی داروهای بیهوشی و شلکنندههای عضلانی و سایر داروهای کاهندهٔ انتقال عصبـعضله میتوانند ضعف یا اثر سم را بیشتر کنند؛ داروهای آنتیکولینرژیک نیز ممکن است خشکی دهان، تاری دید و دیگر اثرات مشابه را تشدید کنند. تزریق همزمان یا نزدیکِ فرآوردهٔ دیگری از سم بوتولینوم باید فقط با تصمیم متخصص انجام شود. داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت بیشتر خطر کبودی و خونمردگی محل تزریق را بالا میبرند. تداخل غذایی مهمی شناخته نشده است؛ الکل تداخل مستقیم شناختهشدهای ندارد، اما نزدیک تزریق میتواند کبودی را بیشتر کند.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دربارهٔ خطر این دارو در بارداری اطلاعات کافی انسانی وجود ندارد و در مطالعات حیوانی با مقادیر بالاتر، آسیب جنینی و افزایش سقط دیده شده است. اگر باردارید، قصد بارداری دارید یا در حال شیردهی هستید، ضرورت درمان را پیش از تزریق با پزشک بسنجید؛ دربارهٔ ورود دارو به شیر انسان و اثر آن بر نوزاد اطلاعات کافی در دست نیست. برای کاربردهای غیرضروری، مانند زیبایی، معمولاً بهتعویقانداختن درمان تا پایان بارداری و دورهٔ شیردهی ترجیح داده میشود.
نگهداری
شرایط نگهداری نورونوکس و زئومین یکسان نیست: نورونوکس معمولاً در یخچال ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد نگهداری میشود، اما زئومین در برخی بستهبندیها در دمای حداکثر ۲۵ درجهٔ سانتیگراد قابل نگهداری است؛ نوشتهٔ روی جعبه و بروشور همان برند را ملاک قرار دهید. ویال را از گرما، نور و یخزدگی دور نگه دارید و پس از تاریخ انقضا مصرف نکنید. محلول آمادهشده و ویال تکمصرف باید فقط در مرکز درمانی و طبق دستور همان فرآورده استفاده شود و باقیمانده دور ریخته شود؛ دارو را دور از دسترس کودکان بگذارید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲ برند از ۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا ۱۰۰ واحد، دوز مناسب همهٔ بیماران است؟
۰۲آیا نورونوکس و زئومین را میتوان با یک نسبت جایگزین کرد؟
۰۳اثر سم بوتولینوم نوع آ چه زمانی شروع میشود و چقدر میماند؟
۰۴آیا افتادگی پلک یا خشکی چشم پس از تزریق اطراف چشم طبیعی است؟
۰۵اگر بعد از تزریق بلع یا تنفس سخت شد چه کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲ برند از ۲ سازنده، در گروه M03AX01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.