سم بوتولینوم نوع آ
سم بوتولینوم نوع آ دارویی تزریقی از گروه اسکلتیعضلانی است که پیام عصبی به عضله یا برخی غدد را موقتاً کاهش میدهد. در نتیجه، انقباض عضله یا ترشح غدد در محل تزریق کمتر میشود.
بسته به فرآورده و مجوز آن، بیشتر برای اسپاسم و سفتی عضلات، برخی اختلالات حرکتی، بلفارواسپاسم، آبریزش دهان، تعریق شدید و بعضی مشکلات مثانه یا خطوط اخم استفاده میشود.
این دارو فقط باید توسط پزشک آموزشدیده و در نقاط مشخص تزریق شود. واحدهای فرآوردههای مختلف قابل تبدیل مستقیم نیستند و پخش اثر سم میتواند باعث ضعف منتشر، اختلال بلع یا مشکل تنفسی شود.
اگر پس از تزریق ضعف منتشر، افتادگی پلک، دوبینی، اختلال گفتار یا دشواری بلع و تنفس پیدا کردید، فوراً برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید؛ در تنگی نفس یا احساس خفگی فوراً به اورژانس مراجعه کنید. بیماریهای عصبیعضلانی، اختلال بلع یا تنفس و تزریقهای اخیر سم بوتولینوم را پیش از درمان مطرح کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سم بوتولینوم نوع آ یک داروی تزریقی از گروه اسکلتیعضلانی است که با مهار موقت آزاد شدن استیلکولین در پایانههای عصبی، پیام انقباض عضله را کاهش میدهد. این اثر میتواند فعالیت بیشازحد برخی غدد را نیز کم کند. دارو بهصورت پودر لیوفیلیزه در ویال ارائه میشود و پیش از تزریق باید توسط کادر درمان آماده شود. اثر آن موضعی و موقتی است، اما در موارد نادر ممکن است از محل تزریق فراتر برود.
موارد مصرف
- بلفارواسپاسم و اسپاسم نیمهٔ صورت
- دیستونی گردن و برخی اختلالات حرکتی
- اسپاستیسیتهٔ موضعی اندامها، از جمله پس از سکتهٔ مغزی یا در فلج مغزی کودکان
- آبریزش مزمن دهان ناشی از برخی اختلالات عصبی
- تعریق موضعی شدید و برخی مشکلات مثانه، در فرآوردهها و شرایط دارای مجوز
- کاهش موقت خطوط اخم و بعضی خطوط صورت، در صورت تأیید پزشک برای همان فرآورده
روش مصرف
این دارو خوراکی نیست و بسته به کاربرد، در عضله، پوست یا غدهٔ هدف تزریق میشود. مقدار، تعداد نقاط، محل تزریق، فاصلهٔ جلسات و نیاز به بیحسی یا راهنمایی تصویری را پزشک تعیین میکند؛ قدرت درجشده روی ویال بهتنهایی مقدار مناسب برای هر فرد را مشخص نمیکند و واحدهای برندهای مختلف قابل تبدیل نیستند. تزریق را زودتر یا مکررتر از برنامه انجام ندهید. غذا معمولاً بر اثر این تزریق تأثیری ندارد، اما اگر برای انجام کار آرامبخشی یا بیحسی لازم باشد، مرکز درمانی دربارهٔ ناشتا بودن راهنمایی میکند. در صورت ضعف، سرگیجه، افتادگی پلک یا اختلال دید، رانندگی و کارهای پرخطر انجام ندهید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
بلفارواسپاسم و اسپاسم نیمهٔ صورت
تزریق باید توسط پزشک مجرب انجام شود؛ واحدهای فرآوردههای مختلف قابل جایگزینی نیستند.
دیستونی گردن و اختلالات حرکتیِ دارای مجوز برای فرآورده
اختلال بلع، ضعف عضلات گردن و دشواری تنفس از عوارض مهمی هستند که باید پایش شوند.
اسپاستیسیتهٔ موضعی اندامها، از جمله پس از سکتهٔ مغزی
همراهی با توانبخشی ضروری است و مقدار کل تزریق نباید از سقف فرآورده تجاوز کند.
آبریزش مزمن دهان ناشی از برخی اختلالات عصبی
پیش از درمان، خطر خشکی دهان، غلیظشدن ترشحات و اختلال بلع و ورود ترشحات به راه هوایی باید ارزیابی شود.
تعریق اولیهٔ موضعی شدید، بهویژه زیر بغل
فقط نواحی و فرآوردههای دارای مجوز باید استفاده شوند؛ اثر درمان معمولاً چند ماه باقی میماند.
مثانهٔ بیشفعال غیرنورولوژیک
احتباس ادرار، عفونت ادراری و نیاز احتمالی به سوندگذاری باید پیش از درمان در نظر گرفته شود.
بیشفعالی دترسور عصبی و بیاختیاری ادرار ناشی از اختلالات عصبی
پیش از هر جلسه باید عفونت ادراری و توانایی تخلیهٔ مثانه بررسی شود؛ ممکن است سوندگذاری متناوب لازم باشد.
کاهش موقت خطوط اخم و برخی خطوط صورت
کاربرد زیبایی برای بزرگسالان است و فقط برای ناحیه و فرآوردهٔ دارای مجوز انجام میشود.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیت قبلی به سم بوتولینوم، آلبومین انسانی، مواد موجود در ویال یا تزریقهای قبلی را بگویید.
- اگر میاستنی گراویس، نشانگان لامبرتـایتون، اسکلروز جانبی آمیوتروفیک، بیماری اعصاب محیطی، ضعف یا تحلیل عضله دارید، پیش از تزریق اطلاع دهید.
- سابقهٔ دشواری بلع، ورود غذا یا مایعات به راه هوایی، گرفتگی صدا، بیماری تنفسی یا سرفهٔ ضعیف را مطرح کنید؛ این خطر در برخی کودکان با بیماری عصبی شدید بیشتر است.
- در صورت عفونت یا التهاب محل تزریق، تزریق را تا ارزیابی پزشک انجام ندهید. اگر قرار است اطراف چشم تزریق شود، سابقهٔ گلوکوم، جراحی چشم یا خشکی شدید چشم را نیز بگویید.
- اختلالات خونریزی، مصرف داروهای رقیقکنندهٔ خون و سابقهٔ کبودی شدید پس از تزریق را اعلام کنید.
- فهرست کامل داروها، مکملها و تزریقهای درمانی یا زیبایی اخیر، همچنین بارداری، قصد بارداری یا شیردهی را به پزشک اطلاع دهید.
عوارض احتمالی
- درد، سوزش، قرمزی، تورم یا کبودی محل تزریق
- ضعف یا شلشدن موقت عضلهٔ تزریقشده یا عضلات نزدیک
- سردرد، خستگی یا سرگیجهٔ کوتاهمدت
- افتادگی موقت پلک، خشکی چشم یا تاری دید، بهویژه پس از تزریق اطراف چشم
- خشکی دهان یا تغییر غلظت بزاق، بهویژه پس از تزریق غدد بزاقی
- درد گردن، درد اندام یا علائم شبهآنفلوانزا، بسته به محل تزریق
- ضعف شدید، منتشر، جدید یا روبهگسترش، افتادگی شدید پلک، دوبینی یا اختلال گفتار: فوراً برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.
- دشواری بلع، گرفتگی صدا، آبریزش دهان، سرفه یا خفگی هنگام خوردن و نوشیدن: فوراً به پزشک مراجعه کنید؛ اگر همراه تنگی نفس است، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تنگی نفس، تنفس سطحی، ضعف شدید سرفه یا احساس خفگی: فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- کهیر گسترده، تورم لب یا زبان، خسخس سینه، سرگیجهٔ شدید یا غش: فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- پس از تزریق اطراف چشم، درد شدید چشم، حساسیت به نور، احساس جسم خارجی یا تاری دید مداوم نیازمند ارزیابی سریع چشمپزشکی است.
- پس از تزریق داخل مثانه، ناتوانی در تخلیهٔ ادرار یا درد شدید هنگام ادرار کردن را همان روز به پزشک یا مرکز درمانی اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
برخی آنتیبیوتیکها، بهویژه آمینوگلیکوزیدها، داروهای شلکنندهٔ عضلات و داروهای مورد استفاده در بیهوشی میتوانند ضعف عضلانی یا اثر سم را بیشتر کنند. داروهای ضدکولینرژیک ممکن است در تزریق غدد بزاقی خشکی دهان را تشدید کنند و برخی داروهای ضد مالاریا مانند هیدروکسیکلروکین ممکن است اثر دارو را کاهش دهند. تزریق همزمان یا نزدیکِ فرآوردهٔ دیگری از سم بوتولینوم نیز میتواند خطر ضعف بیشازحد را افزایش دهد. تداخل غذایی مهمی شناخته نشده و تداخل مستقیم مهمی با الکل گزارش نشده است؛ فهرست کامل داروها، مکملها و تزریقهای اخیرتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اطلاعات کافی دربارهٔ ایمنی سم بوتولینوم نوع آ در بارداری وجود ندارد و مشخص نیست چه مقدار از آن وارد شیر مادر میشود. تزریقهای غیرضروری، بهویژه برای اهداف زیبایی، معمولاً تا پس از بارداری و شیردهی به تعویق میافتد؛ در موارد درمانی، پزشک بر اساس ضرورت و سود و زیان تصمیم میگیرد. بارداری، قصد بارداری یا شیردهی را پیش از تزریق اطلاع دهید.
نگهداری
شرایط نگهداری نورونوکس و زئومین یکسان نیست؛ نورونوکس ۲۰۰ واحد معمولاً در یخچال و دمای ۲ تا ۸ درجه نگهداری میشود، درحالیکه زئومین ۲۰۰ واحد در برخی بستهبندیها نباید بالاتر از ۲۵ درجه باشد. برچسب همان ویال را ملاک قرار دهید، از یخزدگی و گرمای زیاد دور نگه دارید و آن را دور از دسترس کودکان بگذارید. محلول بازسازیشده باید توسط مرکز درمانی آماده شود و معمولاً حداکثر ۲۴ ساعت در دمای ۲ تا ۸ درجه نگهداری و سپس دور ریخته شود. تاریخ انقضا و سلامت بستهبندی را پیش از آمادهسازی بررسی کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲ برند از ۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا نورونوکس و زئومین را میتوان به جای هم استفاده کرد؟
۰۲آیا سم بوتولینوم نوع آ فقط برای زیبایی است؟
۰۳اثر تزریق چه زمانی شروع میشود؟
۰۴برای تزریق باید ناشتا باشم؟
۰۵اگر بعد از تزریق مشکل بلع یا تنفس پیدا کردم چه کار کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲ برند از ۲ سازنده، در گروه M03AX01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.