زیدوودین
زیدوودین یک داروی ضدرتروویروسی است که با جلوگیری از تکثیرِ ویروسِ اچآیوی در بدن، به کنترلِ این عفونت کمک میکند.
این دارو در ترکیب با سایر داروهای ضدرتروویروسی برای درمانِ عفونتِ اچآیوی و نیز برای پیشگیری از انتقالِ این ویروس از مادرِ باردار به نوزاد به کار میرود.
مهمترین نکتهٔ ایمنی، احتمالِ کاهشِ سلولهای خونی (کمخونی و کاهشِ گلبولِ سفید) است؛ به همین دلیل آزمایشِ خونِ منظم در طولِ درمان ضروری است.
در صورتِ بروزِ خستگیِ شدید، رنگپریدگی، تبِ مداوم، یا هر علامتِ غیرمعمول در طولِ مصرف، حتماً و بدونِ تأخیر با پزشک تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
زیدوودین (که با نامِ رتروویر نیز شناخته میشود) نخستین داروی تأییدشده برای درمانِ اچآیوی بود و همچنان یکی از اجزای شناختهشدهٔ درمانِ ضدرتروویروسی به شمار میرود. این دارو از دستهٔ مهارکنندههای نوکلئوزیدیِ ترانسکریپتاز معکوس (Nucleoside Reverse Transcriptase Inhibitor) است و با وارد شدن به فرایندِ ساختِ مادهٔ ژنتیکیِ ویروس، از تکثیرِ آن در سلولهای بدن جلوگیری میکند. زیدوودین بهتنهایی ویروس را از بین نمیبرد و ریشهکن نمیکند، بلکه با کاهشِ بارِ ویروسی به کنترلِ بیماری و حفظِ عملکردِ سیستمِ ایمنی کمک میکند. امروزه این دارو تقریباً همیشه همراه با دو یا چند داروی ضدرتروویروسیِ دیگر و در قالبِ یک رژیمِ درمانیِ ترکیبی تجویز میشود، زیرا مصرفِ تنها بهتنهایی میتواند به مقاومتِ دارویی بینجامد.
موارد مصرف
- درمانِ عفونتِ اچآیوی در بزرگسالان و کودکان، همراه با سایر داروهای ضدرتروویروسی
- پیشگیری از انتقالِ اچآیوی از مادرِ باردارِ مبتلا به جنین یا نوزاد، در دورانِ بارداری و زایمان
- کاهشِ خطرِ انتقالِ اچآیوی به نوزادانِ متولدشده از مادرانِ مبتلا، بهصورتِ کوتاهمدت پس از تولد
- پیشگیریِ داروییِ پس از تماسِ احتمالی با ویروسِ اچآیوی، طبقِ تشخیص و صلاحدیدِ پزشک
روش مصرف
زیدوودین معمولاً بهصورتِ منظم و در فاصلههای زمانیِ مشخصشده توسط پزشک مصرف میشود؛ پایبندیِ دقیق به همین برنامهٔ زمانی برای اثربخشیِ درمان و پیشگیری از مقاومتِ ویروسی اهمیتِ زیادی دارد. این دارو را میتوان همراه با غذا یا بدونِ آن مصرف کرد، اما اگر مصرف با معدهٔ خالی باعثِ ناراحتیِ گوارشی شود، خوردنِ آن همراه با کمی غذا معمولاً کمککننده است. شکلِ شربت باید با پیمانهٔ مخصوصِ اندازهگیری مصرف شود، نه با قاشقِ معمولیِ خانگی. حتی اگر احساسِ بهبودی کردید، درمان را بدونِ مشورت با پزشک قطع یا تغییر ندهید، زیرا قطعِ ناگهانی یا مصرفِ نامنظم میتواند به مقاومتِ دارویی و کاهشِ اثربخشیِ کلِ رژیمِ درمانی منجر شود؛ مقدار و زمانبندیِ دقیقِ مصرف را همیشه بر اساسِ نسخهٔ پزشک تنظیم کنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
درمان عفونت اچآیوی در بزرگسالان و کودکان
با غذا یا بدون غذا مصرف میشود؛ مجموع دوز خوراکی معمولاً از ۶۰۰ میلیگرم در شبانهروز بیشتر نشود. برای کودکانی که قادر به بلع قرص نیستند، شربت مناسبتر است.
پیشگیری از انتقال اچآیوی از مادر باردار به جنین یا نوزاد، در بارداری و زایمان
نیاز به انفوزیون حین زایمان بر اساس بار ویروسی نزدیک زایمان تعیین میشود؛ مصرف خوراکی با غذا یا بدون غذاست.
پیشگیری دارویی پس از تماس احتمالی با اچآیوی
درمان باید هرچه سریعتر، ترجیحاً طی ۲۴ ساعت و حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از تماس آغاز شود؛ زیدوودین بهتنهایی کافی نیست و در بزرگسالان معمولاً گزینه اول نیست.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه سابقهٔ حساسیت به زیدوودین یا داروهای مشابه را به پزشک اطلاع دهید
- اگر سابقهٔ کمخونی، کاهشِ گلبولِ سفید، یا مشکلاتِ مغزِ استخوان دارید، حتماً بگویید
- در صورتِ ابتلا به بیماریِ کبدی یا کلیوی، پزشک ممکن است دوز را تنظیم کند
- فهرستِ همهٔ داروها، مکملها و داروهای گیاهیِ مصرفیتان را با پزشک و داروساز در میان بگذارید
- اگر باردار هستید، قصدِ بارداری دارید، یا شیر میدهید، حتماً پزشک را در جریان بگذارید
- سابقهٔ درمانهای قبلیِ اچآیوی یا مصرفِ سایر داروهای ضدرتروویروسی را با پزشک مطرح کنید
عوارض احتمالی
- حالتِ تهوع و ناراحتیِ خفیفِ گوارشی
- سردرد
- خستگی و ضعفِ عمومی
- دردِ عضلانی
- بیاشتهایی یا تغییر در ذائقه
- رنگپریدگیِ شدید، تنگیِ نفس، یا خستگیِ غیرعادی که ممکن است نشانهٔ کمخونی باشد؛ در این صورت سریعاً به پزشک مراجعه کنید
- تبِ مداوم، گلودردِ شدید یا نشانههای عفونت که ممکن است بهدلیلِ کاهشِ گلبولِ سفید باشد؛ به پزشک اطلاع دهید
- دردِ غیرعادی یا ضعفِ روبهتشدیدِ عضلانی؛ باید توسط پزشک بررسی شود
- زردیِ پوست یا چشم، دردِ شدیدِ شکم، یا تهوعِ غیرمعمول که ممکن است نشانهٔ مشکلِ کبدی باشد؛ نیازمندِ بررسیِ فوریِ پزشک است
- تورمِ صورت و گلو، کهیرِ گسترده، یا تنگیِ نفسِ ناگهانی بهعنوانِ نشانهٔ واکنشِ آلرژیکِ شدید؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
زیدوودین با برخی داروهای دیگر تداخلِ مهم دارد. مصرفِ همزمان با داروهایی مانند گانسیکلوویر که خود نیز میتواند مغزِ استخوان را سرکوب کند، خطرِ کمخونی و کاهشِ گلبولِ سفید را بیشتر میکند و معمولاً از این ترکیب پرهیز میشود یا نیازمندِ پایشِ دقیقتری است. ریباویرین نیز اثربخشیِ زیدوودین را کم میکند و ترکیبِ این دو معمولاً توصیه نمیشود. داروهایی مانند ریفامپین میتوانند غلظتِ زیدوودین در خون را کاهش دهند، و مصرفِ زیاد یا طولانیمدتِ استامینوفن نیز ممکن است بر عوارضِ خونیِ دارو اثر بگذارد. الکل هم فشار بر کبد را افزایش میدهد و بهتر است دربارهٔ آن با پزشک مشورت شود. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو، حتی داروهای بدوننسخه و گیاهی.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
زیدوودین یکی از شناختهشدهترین و پرمطالعهترین داروهای ضدرتروویروسی در دورانِ بارداری است و در بسیاری از برنامههای پیشگیری از انتقالِ اچآیوی از مادر به نوزاد به کار میرود؛ در واقع پزشک ممکن است دقیقاً به همین دلیل آن را در بارداری تجویز کند. با این حال، تصمیم دربارهٔ مصرف در بارداری و شیردهی باید کاملاً توسطِ پزشکِ متخصص و بر اساسِ وضعیتِ فردیِ مادر گرفته شود، زیرا شیردهی در مادرانِ مبتلا به اچآیوی نیازمندِ بررسیِ دقیقِ خطر و منفعت است. هرگز بدونِ مشورت با پزشک، مصرفِ این دارو را در بارداری قطع یا شروع نکنید.
نگهداری
زیدوودین را در دمای اتاق و دور از نور و رطوبتِ مستقیم نگهداری کنید، مگر آنکه روی بستهٔ دارو یا برگهی همراهِ شربت دستورِ دیگری ذکر شده باشد. دارو را همیشه در ظرفِ اصلیِ خود و دور از دسترسِ کودکان نگه دارید. پیش از هر بار مصرف، تاریخِ انقضا را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته یا اضافه را طبقِ راهنماییِ داروخانه دور بریزید، نه در سطلِ زبالهٔ خانگی یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| شربت | 50 mg / 5mL |
| شربت | 100 mg |
| کپسول | 100 mg |
| کپسول | 300 mg |
| قرص | 300 mg |
| قرص | 100 mg |
| تزریقی غلیظ | 10 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۷ برند از ۱۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا زیدوودین اچآیوی را کاملاً درمان میکند؟
۰۲چرا در طولِ مصرفِ این دارو باید آزمایشِ خون بدهم؟
۰۳اگر یک نوبتِ مصرف را فراموش کنم چه کنم؟
۰۴آیا مصرفِ زیدوودین در بارداری بیخطر است؟
۰۵آیا زیدوودین با داروهای معمولیِ سرماخوردگی یا مسکنها تداخل دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۷ برند از ۱۲ سازنده، در گروه J05AF01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.