ریفامپین
ریفامپین آنتیبیوتیکی از خانوادهٔ ریفامایسینها است که با مهارِ ساختِ آرانای در باکتری، از رشد و تکثیرِ آن جلوگیری میکند و عمدتاً در درمانِ سل به کار میرود.
بیشترین کاربردِ آن درمانِ سل، همیشه در ترکیب با چند داروی ضدسلِ دیگر است؛ همچنین برای پیشگیری در تماسِ نزدیک با بیمارانِ مننژیتِ مننگوکوکی و در درمانِ برخی عفونتهای باکتریاییِ دیگر نیز به کار میرود.
این دارو رنگِ ادرار، عرق، اشک و بزاق را به نارنجی یا قرمزِ کمرنگ تغییر میدهد که کاملاً بیخطر است، اما با داروهای زیادی تداخل دارد و میتواند به کبد فشار بیاورد.
اگر زردیِ پوست یا چشم، خستگیِ شدید، کبودیِ غیرعادی یا نشانههای آلرژیک دیدید، یا هر داروی دیگری مصرف میکنید، پیش از ادامهٔ مصرف حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
ریفامپین (Rifampin) که با نامِ ریفامپیسین نیز شناخته میشود، آنتیبیوتیکی نیمهمصنوعی از ردهٔ ریفامایسینهاست که در گروهِ داروهای ضدسل و ضدعفونت جای میگیرد. مکانیسمِ اثرِ آن مهارِ آنزیمِ سازندهٔ آرانای در باکتری است؛ با این کار، باکتری دیگر نمیتواند پروتئینهای موردنیازِ خود را بسازد و از بین میرود. هدفِ اصلیِ این دارو درمانِ عفونتِ سل است و تقریباً همیشه همراه با چند داروی ضدسلِ دیگر تجویز میشود تا از مقاومتِ باکتری جلوگیری شود. در کاربردهای محدودتر، برای پیشگیری از برخی عفونتهای باکتریاییِ خاص و در ترکیب با داروهای دیگر برای برخی عفونتهای خاصِ دیگر نیز استفاده میشود.
موارد مصرف
- درمانِ سلِ فعال، همیشه در ترکیب با چند داروی ضدسلِ دیگر
- پیشگیریِ دارویی در افرادی که در تماسِ نزدیک با بیمارِ مننژیتِ مننگوکوکی بودهاند
- پیشگیریِ دارویی در تماسِ نزدیک با موارد عفونتِ هموفیلوس آنفلوآنزا نوعِ ب
- بخشی از درمانِ ترکیبیِ جذام (بیماریِ هانسن)
- در برخی عفونتهای استافیلوکوکیِ خاص مانندِ عفونتهای مرتبط با پروتز یا دریچهٔ مصنوعی، بهعنوانِ داروی کمکی در کنارِ آنتیبیوتیکِ اصلی
روش مصرف
این دارو به شکلِ کپسول، سوسپانسیون یا شربتِ خوراکی، و همچنین شکلِ تزریقی که فقط در بیمارستان و زیرِ نظرِ تیمِ درمان تجویز میشود، در دسترس است. برای اشکالِ خوراکی، معمولاً بهتر است ریفامپین را با معدهٔ خالی و با یک لیوان آبِ کامل میل کنید، چون غذا میتواند جذبِ آن را کم کند؛ اگر دارو معدهٔ شما را ناراحت کرد، پزشک ممکن است مصرفِ همراه با غذایِ سبک را اجازه دهد. کپسول را کامل قورت دهید و سوسپانسیون یا شربت را پیش از هر بار مصرف خوب تکان دهید، مگر آنکه پزشک یا داروساز روشِ دیگری را توصیه کرده باشد. زمانبندی و طولِ دورهٔ درمان را دقیقاً طبقِ نسخهٔ پزشک رعایت کنید؛ در درمانِ سل، پایبندیِ کامل به برنامهٔ دارویی تا پایانِ دورهای که پزشک تعیین کرده حیاتی است، چون قطعِ زودهنگام یا نامنظمِ دارو، حتی با احساسِ بهبودی، میتواند به مقاومتِ باکتری و شکستِ درمان بینجامد. برای نوبتِ فراموششده، طبقِ راهنماییِ پزشک یا داروساز عمل کنید، نه بر اساسِ حدسِ خودتان.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
سل فعال
همیشه همراه چند داروی ضدسل دیگر مصرف شود؛ معمولاً در مرحلهٔ آغازین با ایزونیازید، پیرازینامید و اتامبوتول و سپس با ایزونیازید ادامه مییابد. یک ساعت پیش از غذا یا دو ساعت پس از غذا مصرف شود؛ مدت درمان با محل بیماری و پاسخ درمانی تعیین میشود.
پیشگیری پس از تماس نزدیک با بیمار مبتلا به بیماری مننگوکوکی
برای پیشگیری در تماس نزدیک و در اسرع وقت مصرف شود، نه برای درمان خود بیماری؛ در صورت بروز تب، سردرد یا علائم مننژیت، مراجعهٔ فوری لازم است.
پیشگیری پس از تماس نزدیک با موارد عفونت هموفیلوس آنفلوآنزا نوع ب
فقط برای تماسهای واجد شرایط و با تجویز پزشک یا مسئول بهداشت؛ با معدهٔ خالی، یک ساعت پیش از غذا یا دو ساعت پس از غذا مصرف شود و جایگزین درمان عفونت فعال نیست.
جذام (بیماری هانسن)
دوز ماهانه بهتر است تحت نظارت مصرف شود؛ ریفامپین نباید بهتنهایی مصرف شود و باید همراه سایر داروهای ضدجذام باشد.
عفونت استافیلوکوکی مفصل یا پروتز ارتوپدی
فقط در عفونت حساس به ریفامپین و همراه با داروی فعال دیگر مصرف شود؛ آغاز درمان به پاکسازی جراحی و کنترل عفونت بستگی دارد و مصرف تکدارویی ممنوع است.
اندوکاردیت استافیلوکوکی دریچهٔ مصنوعی
همراه با آنتیبیوتیک اصلی ضد استافیلوکوکی و طبق نظر متخصص؛ جنتامایسین معمولاً فقط در ۲ هفتهٔ نخست اضافه میشود و ریفامپین هرگز نباید بهتنهایی مصرف شود.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه سابقهٔ حساسیت به ریفامپین یا سایرِ داروهای همخانواده را به پزشک بگویید
- بیماریِ کبدی (فعلی یا گذشته) یا مصرفِ منظمِ الکل را حتماً اطلاع دهید، چون این دارو میتواند به کبد فشار بیاورد
- فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و داروهای گیاهیِ مصرفیتان را، بهویژه قرصهای ضدبارداری، رقیقکنندههای خون و داروهای ضدویروسِ اچآیوی، با پزشک در میان بگذارید
- اگر باردار هستید، قصدِ بارداری دارید یا شیر میدهید، پزشک را در جریان بگذارید
- اگر از لنزِ تماسیِ نرم استفاده میکنید، بدانید که ترشحاتِ بدن ممکن است رنگِ آن را بهطورِ دائم تغییر دهد
- در صورتِ ابتلا به دیابت یا بیماریِ مزمنِ کلیوی یا کبدی، پزشک را مطلع کنید تا نیازِ پایشِ بیشتر بررسی شود
عوارض احتمالی
- تغییرِ رنگِ ادرار، عرق، اشک و بزاق به نارنجی یا قرمزِ کمرنگ (بیخطر و موقت)
- دلدرد، تهوع، استفراغ یا کاهشِ اشتها
- سردرد یا سرگیجهٔ خفیف
- خستگی یا ضعفِ عمومی
- اسهال
- زردیِ پوست یا سفیدیِ چشم، ادرارِ تیره یا خستگیِ شدید که نشانهٔ احتمالیِ آسیبِ کبدی است — فوراً به پزشک مراجعه کنید
- کهیر، خارشِ شدید، تورمِ صورت، لب یا زبان، یا دشواری در تنفس که نشانهٔ واکنشِ آلرژیکِ جدی است — فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- تب، لرز، دردِ عضلانی یا علائمِ شبهآنفلوآنزا، بهویژه در مصرفِ نامنظم یا متناوب — با پزشک تماس بگیرید
- کبودیِ غیرعادی، خونریزیِ بینی یا وجودِ خون در ادرار که نشانهٔ احتمالیِ افتِ پلاکت است — به پزشک اطلاع دهید
- کاهشِ چشمگیرِ حجمِ ادرار یا تورمِ ناگهانیِ دست و پا که نشانهٔ احتمالیِ آسیبِ کلیوی است — با پزشک تماس بگیرید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
ریفامپین یکی از قویترین محرکهای آنزیمهای کبدیِ متابولیزهکنندهٔ دارو است و به همین دلیل میتواند اثرِ بسیاری از داروهای دیگر را کم کند؛ از جمله قرصهای ضدبارداریِ خوراکی که ممکن است دیگر مؤثر نباشند و نیاز به روشِ پیشگیریِ جایگزین پیدا شود، داروهای رقیقکنندهٔ خون مانندِ وارفارین، برخی داروهای قلبی، داروهای ضدتشنج، کورتیکواستروئیدها، داروهای دیابت و بسیاری از داروهای ضدویروسِ اچآیوی و ضدقارچ. مصرفِ همزمانِ ریفامپین با سایرِ داروهای کبدآسیبرسان یا الکل نیز خطرِ آسیبِ کبدی را افزایش میدهد. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا تداخلهای احتمالی بررسی و در صورتِ نیاز، دارو یا زمانبندیِ مصرف تنظیم شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
مصرفِ ریفامپین در بارداری معمولاً وقتی در نظر گرفته میشود که درمانِ سل ضروری باشد، چون سلِ درماننشده در بارداری خطرِ بیشتری برای مادر و جنین دارد؛ تصمیمِ نهایی و سنجشِ سود در برابرِ خطر را پزشک انجام میدهد و ممکن است نزدیکِ زمانِ زایمان، بهدلیلِ احتمالِ افزایشِ خطرِ خونریزی، پایشِ بیشتری صورت گیرد. این دارو به مقدارِ کمی وارد شیرِ مادر میشود و عموماً در دورانِ شیردهی با نظارتِ پزشک قابلِمصرف دانسته میشود، اما تصمیمِ نهایی را حتماً با پزشک یا متخصصِ اطفال هماهنگ کنید.
نگهداری
ریفامپین را در دمای اتاق و دور از رطوبت، گرما و نورِ مستقیمِ آفتاب نگه دارید و همیشه در جعبه یا ظرفِ دربستهٔ اصلی و دور از دسترسِ کودکان قرار دهید. پیش از مصرف تاریخِ انقضا را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته یا اضافی را طبقِ راهنماییِ داروخانه دور بریزید، نه در زبالهٔ خانگیِ معمولی یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| کپسول | 150 mg |
| کپسول | 20 mg / 1mL |
| کپسول | 300 mg |
| تزریقی برای محلول | 600 mg |
| شربت | 20 mg / 1mL |
| شربت | 150 mg |
| سوسپانسیون | 20 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۲ برند از ۱۷ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا رنگِ ادرار و عرقم بعد از مصرفِ ریفامپین نارنجی شده است؟
۰۲آیا ریفامپین روی اثرِ قرصِ ضدبارداری تأثیر میگذارد؟
۰۳اگر یک نوبت از دارو را فراموش کنم چه باید بکنم؟
۰۴چرا باید ریفامپین را همراه با چند داروی دیگر مصرف کنم، نه بهتنهایی؟
۰۵آیا ریفامپین برای کبد خطرناک است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۴۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۲ برند از ۱۷ سازنده، در گروه J04AB02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.