وینکریستین
وینکریستین دارویی ضدسرطان (شیمیدرمانی) از خانوادهٔ آلکالوئیدهای وینکا است که با متوقفکردنِ تقسیمِ سلولهای سرطانی، از رشدِ آنها جلوگیری میکند.
این دارو بیشتر برای درمانِ لوسمی، لنفوم و برخی تومورهای کودکان، معمولاً در ترکیب با داروهای دیگرِ شیمیدرمانی، به کار میرود.
این دارو فقط باید داخلِ ورید تزریق شود؛ تزریقِ آن به نخاع میتواند کشنده باشد، پس همیشه باید توسطِ تیمِ آموزشدیدهٔ انکولوژی و با دقتِ کامل تجویز و تزریق شود.
اگر بینِ نوبتهای درمان دچارِ بیحسیِ فزاینده در دست و پا، یبوستِ شدید، تب یا هر نشانهٔ غیرمعمولِ دیگر شدید، پیش از نوبتِ بعدی با پزشک تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
وینکریستین دارویی ضدسرطان (شیمیدرمانی) از گروهِ آلکالوئیدهای وینکا (Vinca Alkaloids) است؛ خانوادهای از ترکیبات گیاهی که در درمانِ چند نوع سرطانِ خون، غددِ لنفاوی و برخی تومورهای توپر کاربرد دارند. این دارو با اثرگذاری بر ساختارهای اسکلتیِ درونِ سلول (میکروتوبولها)، از تقسیم و تکثیرِ سلولهای سرطانی جلوگیری میکند و رشدِ تومور را کند یا متوقف میسازد. وینکریستین تقریباً همیشه در ترکیب با داروهای دیگرِ شیمیدرمانی و طبقِ پروتکلهای استانداردِ انکولوژی تجویز میشود، نه بهتنهایی. این دارو فقط بهصورتِ تزریقِ وریدی و در محیطِ بیمارستانی یا مرکزِ شیمیدرمانی، زیرِ نظرِ مستقیمِ متخصصِ خون و سرطان تجویز و تزریق میشود.
موارد مصرف
- لوسمی لنفوبلاستیک حاد
- لنفوم هوچکین و لنفوم غیرهوچکین
- تومور ویلمز (نوعی سرطان کلیه در کودکان)
- نوروبلاستوم
- رابدومیوسارکوم
- مولتیپل میلوما (در ترکیب با داروهای دیگر)
روش مصرف
وینکریستین را فقط پرستار یا پزشکِ آموزشدیده، بهصورتِ تزریقِ وریدی و طبقِ برنامهٔ زمانیِ مشخصشده در پروتکلِ درمان، تزریق میکند؛ این دارو هرگز خوراکی مصرف نمیشود و تزریقِ آن در هیچ شرایطی نباید به داخلِ نخاع انجام شود، چون چنین اشتباهی میتواند کشنده باشد. تعداد و فاصلهٔ جلسات تزریق را پزشک بر اساسِ نوعِ بیماری و پاسخِ بدن تعیین میکند؛ در تمامِ نوبتهای تعیینشده و آزمایشهای پیگیری (بهویژه شمارشِ سلولهای خونی) حاضر شوید و هیچ جلسهای را بدونِ هماهنگی با تیمِ درمان جا نیندازید. اگر بینِ دو نوبتِ تزریق متوجهِ بیحسی، گزگز یا ضعفِ غیرعادی در دستها و پاها شدید، پیش از نوبتِ بعدی به پزشک اطلاع دهید.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیتِ شناختهشده به وینکریستین یا دیگر آلکالوئیدهای وینکا (مانند وینبلاستین)
- بیماریهای عصبیِ زمینهای، بهویژه اختلالات عصب محیطی مانند بیماری شارکو-ماری-توث
- بیماری کبدی یا هر اختلال در عملکردِ کبد
- سابقهٔ یبوستِ مزمن یا انسدادِ روده
- بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری، برای زن یا مرد
- فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و واکسنهای اخیر یا برنامهریزیشده
عوارض احتمالی
- ریزش مو (معمولاً موقت و بازگشتپذیر پس از پایانِ درمان)
- یبوست
- تهوع، بیاشتهایی یا ناراحتیِ خفیفِ گوارشی
- بیحسی یا گزگزِ خفیف در نوکِ انگشتان دست و پا
- دردِ گذرا در فک
- خستگی و ضعفِ عمومی
- بیحسی، گزگز یا ضعفِ فزایندهٔ دستها و پاها، مشکل در راهرفتن، یا افتادنِ اشیا از دست — به پزشک اطلاع دهید تا دوز یا برنامهٔ درمان بازبینی شود
- یبوستِ شدید، دردِ شکمی، نفخِ زیاد یا نبودِ دفعِ مدفوع — با پزشک تماس بگیرید، زیرا میتواند نشانهٔ انسدادِ روده باشد
- تب، لرز یا هر نشانهٔ دیگرِ عفونت — فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- درد، سوزش، تورم یا قرمزیِ شدید در محلِ تزریق در حینِ تزریق — بلافاصله به پرستار یا پزشکِ بالای سر اطلاع دهید
- علائمِ واکنشِ آلرژیک شدید مانند تنگیِ نفس، تورمِ صورت یا لبها، یا کهیرِ گسترده — با اورژانس تماس بگیرید
- سردردِ شدید، گیجی یا کاهشِ چشمگیرِ ادرار — به پزشک اطلاع دهید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرفِ همزمانِ وینکریستین با برخی داروهای ضدقارچ (مانند ایتراکونازول و کتوکونازول) یا برخی آنتیبیوتیکهای ماکرولیدی (مانند اریترومایسین و کلاریترومایسین) میتواند سطحِ خونیِ وینکریستین و خطرِ آسیبِ عصبی را افزایش دهد. مصرفِ همزمان با داروی ضدتشنجِ فنیتوئین ممکن است اثربخشیِ آن دارو را کاهش دهد و کنترلِ تشنج را دشوارتر کند. در برنامههای درمانی که شاملِ داروی آسپاراژیناز هم هستند، ترتیبِ زمانیِ تزریقِ این دو دارو اهمیت دارد و تیمِ درمان آن را دقیقاً رعایت میکند. دریافتِ واکسنهای زنده (مانند واکسن سرخک یا فلج اطفالِ خوراکی) در دورانِ درمان معمولاً توصیه نمیشود. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا هرگونه تداخلِ احتمالی بررسی و کنترل شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
وینکریستین میتواند به جنین آسیب برساند، به همین دلیل مصرفِ آن در دورانِ بارداری — بهویژه سهماههٔ اول — جز در شرایطِ خاص و با تصمیمِ پزشکِ متخصص توصیه نمیشود، و پیش از شروعِ درمان معمولاً آزمایشِ بارداری انجام میشود. هم زنان و هم مردانی که این دارو را دریافت میکنند، بهتر است در طولِ درمان و مدتی پس از پایانِ آن از روشِ پیشگیریِ مطمئنی از بارداری استفاده کنند؛ جزئیات را با پزشک در میان بگذارید. چون مشخص نیست وینکریستین وارد شیرِ مادر میشود یا نه، شیردهی در دورانِ درمان معمولاً توصیه نمیشود؛ در این باره حتماً با پزشک مشورت کنید.
نگهداری
وینکریستین معمولاً در بیمارستان یا داروخانهٔ مرکزِ درمانی نگهداری و بلافاصله پیش از تزریق آماده میشود، بنابراین بیشترِ بیماران نیازی به نگهداریِ آن در منزل ندارند. اگر ویالِ دارو موقتاً در اختیارِ شماست، آن را در یخچال، دور از نور و دور از دسترسِ کودکان نگه دارید و هرگز از دارویی با ظاهرِ تغییرکرده یا تاریخِ انقضایِ گذشته استفاده نکنید. دفعِ ایمنِ ویالها و سرنگهای استفادهشده باید طبقِ دستورالعملِ داروخانه یا بیمارستان انجام شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 1 mg / 1mL |
| تزریقی | 1 mg |
| تزریقی برای محلول | 1 mg |
| تزریقی برای محلول | 1 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۸ برند از ۲۴ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا وینکریستین فقط از طریقِ ورید تزریق میشود و هرگز به نخاع نمیرسد؟
۰۲آیا موهایم بهطورِ کامل میریزد و دوباره درمیآید؟
۰۳بیحسی و گزگزِ دست و پا چه زمانی از بین میرود؟
۰۴چرا پزشک همراهِ این دارو ملین یا نرمکنندهٔ مدفوع تجویز میکند؟
۰۵آیا در دورانِ درمان با این دارو میتوان باردار شد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۵۷ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۸ برند از ۲۴ سازنده، در گروه L01CA02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.