تاکرولیموس
تاکرولیموس یک داروی سرکوبکنندهٔ سیستم ایمنی از گروه مهارکنندههای کلسینورین است که فعالیت بیشازحد سیستم دفاعی بدن را کاهش میدهد.
بیشترین کاربرد آن پیشگیری از پسزدن پیوند کلیه، کبد یا قلب است؛ شکل پمادی آن نیز برای کنترل اگزمای (درماتیت آتوپیک) متوسط تا شدید استفاده میشود.
این دارو محدودهٔ درمانی باریکی دارد؛ یعنی هرگز نباید بدون اطلاع پزشک، برند یا شکل دارویی آن را تغییر داد یا مصرفش را ناگهان قطع کرد.
در صورت کاهش حجم ادرار، تب و لرز، لرزش شدید دست، گیجی، یا هر نشانهٔ عفونت، باید سریعاً با پزشک تماس گرفت.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
تاکرولیموس دارویی از گروه مهارکنندههای کلسینورین (Calcineurin Inhibitor) است؛ گروهی از داروهای سرکوبکنندهٔ سیستم ایمنی. این دارو با اتصال به یک پروتئین داخلسلولی و مهار آنزیم کلسینورین، از فعالشدن بیشازحد لنفوسیتهای T (نوعی گلبول سفید) جلوگیری میکند و در نتیجه پاسخ ایمنی بدن را کاهش میدهد. به همین دلیل، شکل خوراکی آن (کپسول معمولی یا آهستهرهش) پس از پیوند عضو و برای پیشگیری از پسزدن پیوند، معمولاً همراه با داروهای ایمنیِ دیگر تجویز میشود؛ در حالیکه شکل پمادی آن مستقیماً روی پوست برای کنترل التهاب اگزمای متوسط تا شدید بهکار میرود. تاکرولیموس دارویی با محدودهٔ درمانی باریک است، یعنی فاصلهٔ دوز مؤثر و دوز پرخطر آن کم است و نیاز به پایش دقیق پزشکی دارد.
موارد مصرف
- پیشگیری از پسزدن پیوند کلیه
- پیشگیری از پسزدن پیوند کبد
- پیشگیری از پسزدن پیوند قلب
- درمان اگزمای (درماتیت آتوپیک) متوسط تا شدید — ویژهٔ شکل پمادی
- جایگزین کورتیکواستروئیدهای موضعی در نواحی حساس پوستی مانند صورت و پلک (پماد)
روش مصرف
کپسولهای تاکرولیموس معمولاً باید در ساعات مشخص و ثابتی از هر روز، و اغلب بهشکلی ثابت نسبت به وعدههای غذایی، مصرف شوند؛ فاصلهٔ دقیق با غذا و تعداد دفعات مصرف را پزشک بر اساس نوع کپسول (معمولی یا آهستهرهش) تعیین میکند. نکتهٔ بسیار مهم این است که تاکرولیموس داروی با محدودهٔ درمانی باریک محسوب میشود؛ پس هرگز بدون اطلاع پزشک از برند یا سازندهٔ دیگری استفاده نکنید، حتی اگر ماده مؤثره یکسان بهنظر برسد. در بیماران پیوندی، فراموشکردن مکرر دوزها یا قطع ناگهانی آن میتواند خطر پسزدن پیوند را افزایش دهد؛ در صورت فراموشی یک نوبت، در اولین فرصت از پزشک یا داروساز دربارهٔ نحوهٔ جبران آن بپرسید. برای شکل پمادی، فقط لایهٔ نازکی از دارو را روی نواحی آسیبدیدهٔ پوست بمالید، از پانسمان بستهٔ روی محل خودداری کنید و در طول درمان از قرارگرفتن بیشازحد در معرض نور آفتاب یا نور فرابنفش بپرهیزید. آب گریپفروت نیز میتواند سطح خونی این دارو را تغییر دهد و بهتر است بدون هماهنگی با پزشک مصرف نشود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت به تاکرولیموس یا داروهای مشابه مانند سیکلوسپورین
- بیماری کلیوی یا کبدی شناختهشده
- فشار خون بالا، دیابت، یا اختلال ریتم قلب
- هر داروی دیگر، محصول گیاهی یا مکملی که مصرف میکنید، بهویژه سنتجانزورت (St. John's Wort)
- بارداری، قصد بارداری، یا شیردهی
- هرگونه عفونت فعال یا سابقهٔ عفونتهای مکرر، بهدلیل اثر سرکوبکنندگی این دارو بر سیستم ایمنی
عوارض احتمالی
- لرزش دست (ترمور)
- سردرد
- بیخوابی یا اختلال خواب
- تهوع، اسهال یا سوءهاضمه
- افزایش فشار خون
- برای شکل پمادی: سوزش یا خارش خفیف در محل مصرف
- کاهش نامعمول حجم ادرار، تورم پا یا خستگی شدید — میتواند نشانهٔ آسیب کلیوی باشد؛ سریعاً با پزشک تماس بگیرید.
- تب، لرز یا گلودرد مداوم — بهدلیل تضعیف سیستم ایمنی، هر نشانهٔ عفونت را فوراً به پزشک اطلاع دهید.
- لرزش شدید، گیجی، سردرد شدید یا تشنج — اینها میتوانند نشانهٔ عوارض عصبی جدی باشند و نیازمند مراجعهٔ فوریاند.
- تورم صورت یا گلو، مشکل تنفسی، یا کهیر گسترده — نشانهٔ واکنش آلرژیک شدید است؛ فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- تشنگی زیاد و ادرار مکرر — میتواند نشانهٔ افزایش قند خون باشد و باید به پزشک اطلاع داده شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
تاکرولیموس عمدتاً در کبد و توسط آنزیمهایی از خانوادهٔ سیتوکروم P450 (بخصوص CYP3A4) متابولیزه میشود؛ به همین دلیل بسیاری از داروها میتوانند سطح خونی آن را بالا یا پایین ببرند. داروهای ضدقارچ آزولی (مانند کتوکونازول یا فلوکونازول) و برخی آنتیبیوتیکهای ماکرولیدی میتوانند غلظت تاکرولیموس را افزایش داده و خطر عوارض را بیشتر کنند، در حالیکه ریفامپین، فنیتوئین و کاربامازپین ممکن است اثر آن را کاهش دهند. آب گریپفروت نیز سطح خونی دارو را بهطور غیرقابلپیشبینی تغییر میدهد و بهتر است در طول درمان از آن پرهیز شود. مصرف همزمان با داروهای آسیبرسان به کلیه (مانند برخی مسکنهای ضدالتهابی غیراستروئیدی) یا داروهای افزایشدهندهٔ پتاسیم خون نیز نیازمند احتیاط است، و دریافت واکسنهای زنده در دوران مصرف این دارو معمولاً توصیه نمیشود. فهرست کامل داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا هرگونه تداخل احتمالی بررسی شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، تاکرولیموس معمولاً برای بیمارانی که پیوند عضو داشتهاند و به این دارو نیاز حیاتی دارند، تحت نظر دقیق پزشک متخصص ادامه مییابد، زیرا قطع خودسرانهٔ آن میتواند خطر پسزدن پیوند را افزایش دهد؛ این دارو از جفت عبور میکند و نوزاد پس از تولد معمولاً از نظر عملکرد کلیه و سطح پتاسیم خون بررسی میشود. تاکرولیموس در شیر مادر نیز ترشح میشود، بنابراین شیردهی در دوران مصرف این دارو باید فقط با تأیید و نظارت مستقیم پزشک متخصص انجام شود.
نگهداری
کپسولهای تاکرولیموس را در دمای اتاق، دور از رطوبت و نور مستقیم آفتاب، و ترجیحاً در بستهٔ اصلی خود نگهداری کنید، زیرا به رطوبت حساس است. پماد نیز باید در دمای اتاق و دور از حرارت زیاد نگهداری شود. همهٔ اشکال این دارو را دور از دید و دسترس کودکان قرار دهید و پیش از مصرف همیشه تاریخ انقضا را بررسی کنید؛ داروی تاریخگذشته یا اضافی را طبق راهنمایی داروخانه دفع کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| کپسول | 5 mg |
| کپسول | 0.5 mg |
| کپسول | 1 mg |
| کپسول آهستهرهش | 0.5 mg |
| کپسول آهستهرهش | 1 mg |
| کپسول آهستهرهش | 5 mg |
| تزریقی غلیظ | 5 mg |
| تزریقی غلیظ | 5 mg / 1mL |
| تزریقی غلیظ | 0.5 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۰ برند از ۱۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا میتوان برند تاکرولیموس را بدون اطلاع پزشک عوض کرد؟
۰۲آیا مصرف تاکرولیموس نیاز به آزمایش خون منظم دارد؟
۰۳چرا نباید آب گریپفروت همراه این دارو مصرف کرد؟
۰۴آیا پماد تاکرولیموس مصرف طولانیمدت امن دارد؟
۰۵در صورت فراموشکردن یک نوبت کپسول تاکرولیموس چه باید کرد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۸۳ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۰ برند از ۱۶ سازنده، در گروه L04AD02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.