سوماتروپین
سوماتروپین شکل ساختهشدهٔ هورمون رشد انسانی است و با تحریک رشد استخوان و بافتها، کمبود هورمون رشد را جبران میکند.
بیشتر برای کمبود هورمون رشد در کودکان و بزرگسالان و برخی اختلالات مشخص رشد در کودکان تجویز میشود.
مصرف خودسرانه برای افزایش قد یا عضلهسازی میتواند خطرناک باشد و درمان باید با پایش رشد، قند خون و تیروئید انجام شود. سردرد شدید همراه تاری دید، تنگی نفس یا واکنش آلرژیک شدید نیازمند اقدام فوری است.
اگر دیابت، بیماری تیروئید یا غدهٔ فوقکلیه، سابقهٔ تومور یا پرتودرمانی سر و مغز، وقفهٔ تنفسی خواب یا بیماری بحرانی حاد دارید، پیش از مصرف اطلاع دهید. بارداری، درد لگن یا زانو در کودک، لنگیدن و هر تغییر غیرعادی در محلول نیز نیازمند پیگیری است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سوماتروپین شکل نوترکیب هورمون رشد انسانی و در گروه هورمونهای سیستمیک است. این دارو با فعالکردن گیرندهٔ هورمون رشد، تولید عامل رشد شبهانسولینی را افزایش میدهد و بر رشد استخوان، عضله و سوختوساز اثر میگذارد. هدف اصلی آن جبران کمبود هورمون رشد یا درمان برخی اختلالات مشخص رشد است؛ پاسخ درمان به علت بیماری، سن و بازبودن صفحات رشد بستگی دارد. فرآوردهٔ موردنظر تزریقی با قدرت ۱۵ واحد بینالمللی در هر میلیلیتر است و «کرتروپین» نام تجاری ثبتشده برای آن است.
موارد مصرف
- درمان کمبود هورمون رشد در کودکان
- درمان جایگزینی کمبود هورمون رشد در بزرگسالان
- کوتاهی قد مرتبط با سندرم ترنر
- اختلال رشد در کودکان مبتلا به نارسایی مزمن کلیه
- کوتاهی قد در کودکانی که هنگام تولد نسبت به سن بارداری کوچک بودهاند و جبران رشد نداشتهاند
- اختلال رشد مرتبط با سندرم پرادر–ویلی، در موارد تأییدشده
روش مصرف
سوماتروپین بهصورت تزریق زیرجلدی مصرف میشود و مقدار، زمانبندی و مدت درمان را متخصص بر اساس علت بیماری، سن، وزن، پاسخ رشد و آزمایشها تعیین میکند؛ مصرف آن به غذا وابسته نیست. تزریق را فقط پس از آموزش و با روش فرآوردهٔ خود انجام دهید، محلهای تزریق را منظم جابهجا کنید و محلول کدر، تغییررنگداده یا دارای ذره را تزریق نکنید. اگر فرآورده پودری است، فقط با حلال و روش درجشده در بسته آماده شود و با داروی دیگری مخلوط نشود. یک نوبت فراموششده را با مقدار بیشتر جبران نکنید و تغییر یا قطع برنامه را با پزشک هماهنگ کنید؛ سوزن و سرنگ را نیز با فرد دیگری به اشتراک نگذارید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
کمبود هورمون رشد در کودکان
پس از بستهشدن صفحات رشد، درمان برای افزایش قد متوقف میشود؛ سرعت رشد و فاکتور رشد شبهانسولینی نوع ۱ پایش شود.
کمبود هورمون رشد در بزرگسالان
دوز نگهدارنده فردی است و با فاکتور رشد شبهانسولینی نوع ۱ و عوارضی مانند ورم و درد مفاصل تنظیم میشود.
کوتاهی قد مرتبط با سندرم ترنر
پایش قد، سرعت رشد و فاکتور رشد شبهانسولینی نوع ۱ ضروری است؛ دوزهای بالاتر فقط با نظر متخصص غدد استفاده شود.
اختلال رشد در کودکان مبتلا به نارسایی مزمن کلیه
پایش عملکرد کلیه، وضعیت تغذیه و سرعت رشد لازم است؛ پس از پیوند کلیه درمان معمولاً متوقف میشود.
کوتاهی قد در کودکانی که هنگام تولد نسبت به سن بارداری کوچک بودهاند و جبران رشد نداشتهاند
درمان تا رسیدن به قد نهایی یا بستهشدن صفحات رشد ادامه مییابد؛ سرعت رشد و فاکتور رشد شبهانسولینی نوع ۱ پایش شود.
اختلال رشد مرتبط با سندرم پرادر–ویلی، در موارد تأییدشده
پیش از شروع، آپنهٔ خواب و انسداد راه هوایی بررسی شود؛ در چاقی شدید، اختلال تنفسی یا عفونت تنفسی، درمان میتواند ممنوع باشد.
پیش از مصرف بدانید
- حساسیت به سوماتروپین یا هر جزء فرآورده و هر واکنش قبلی پس از تزریق را اطلاع دهید.
- تومور فعال یا درماننشده، سابقهٔ تومور مغزی یا سرطان، و پرتودرمانی سر و مغز باید پیش از شروع درمان بررسی شود.
- دیابت، پیشدیابت یا آسیب شدید شبکیهٔ ناشی از دیابت را اطلاع دهید؛ سوماتروپین میتواند کنترل قند را دشوارتر کند.
- بیماری یا درمان مربوط به تیروئید، هیپوفیز یا غدهٔ فوقکلیه را با پزشک در میان بگذارید؛ کمبود هورمونهای تیروئید یا کورتیزول ممکن است آشکار یا بدتر شود.
- خرخر شدید، وقفهٔ تنفسی هنگام خواب یا چاقی شدید، بهویژه در کودک مبتلا به سندرم پرادر–ویلی، باید پیش از درمان ارزیابی شود.
- در بیماری بحرانی حاد، نارسایی تنفسی، آسیب شدید یا پس از جراحی بزرگ، ادامهٔ درمان باید توسط تیم درمان بازبینی شود؛ در کودکان، سابقهٔ انحراف ستون فقرات یا بیماری کلیه را نیز اطلاع دهید.
عوارض احتمالی
- درد، قرمزی، خارش یا بثورات پوستی در محل تزریق
- سردرد
- ورم دستها، پاها یا صورت، بهویژه در بزرگسالان
- درد، خشکی یا سفتی مفصل و عضله
- گزگز یا بیحسی دستها و پاها
- تورم لبها، زبان یا صورت، کهیر گسترده، خسخس، تنگی نفس یا غش: احتمال حساسیت شدید وجود دارد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- سردرد شدید یا مداوم همراه تهوع، استفراغ، تاری دید یا دوبینی: احتمال افزایش فشار داخل جمجمه مطرح است؛ نوبت بعدی را تا دریافت راهنمایی انجام ندهید و فوراً به پزشک مراجعه کنید.
- تشنگی و ادرار بسیار زیاد، ضعف شدید، گیجی یا تاری دید: ممکن است قند خون بالا رفته باشد؛ همان روز برای بررسی و پیگیری فوری پزشکی اقدام کنید.
- درد لگن یا زانو و لنگیدن تازه در کودک: احتمال آسیب صفحهٔ رشد مفصل وجود دارد؛ نوبتهای بعدی را بدون راهنمایی ادامه ندهید و فوراً ارزیابی پزشکی بگیرید.
- درد شدید و مداوم شکم، بهویژه همراه استفراغ یا انتشار درد به پشت: احتمال التهاب لوزالمعده مطرح است؛ فوراً با پزشک تماس بگیرید یا مراجعه کنید.
- در کودک مبتلا به سندرم پرادر–ویلی، خرخر جدید یا شدید، وقفهٔ تنفسی یا تنگی نفس: تزریق بعدی را انجام ندهید و فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
سوماتروپین ممکن است حساسیت به انسولین را کاهش دهد؛ در افراد مبتلا به دیابت، نیاز به انسولین یا دیگر داروهای کاهندهٔ قند ممکن است تغییر کند. کورتونها، بهویژه در مقدارهای درمانی بالا، ممکن است اثر رشددهندهٔ آن را کاهش دهند و سوماتروپین میتواند نیاز به جایگزینی هورمونهای غدهٔ فوقکلیه یا تیروئید را آشکار یا تغییر دهد؛ قرصهای حاوی استروژن نیز ممکن است پاسخ درمانی را تغییر دهند. تداخل غذایی مهم یا تداخل مستقیم شناختهشدهای با الکل مطرح نیست، اما در افراد مبتلا به دیابت، الکل میتواند کنترل قند را دشوار کند. فهرست کامل داروهای نسخهای و بدون نسخه، هورمونها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دادهٔ انسانی دربارهٔ مصرف سوماتروپین در بارداری محدود است و فرآوردههای حاوی آن معمولاً در بارداری توصیه نمیشوند؛ اگر باردار شدهاید یا قصد بارداری دارید، پیش از نوبت بعدی با متخصص هماهنگ کنید. مشخص نیست چه مقدار از دارو وارد شیر مادر میشود؛ در شیردهی، ادامهٔ درمان باید با توجه به نیاز مادر و نوزاد تصمیمگیری شود.
نگهداری
برای بیشتر فرآوردههای سوماتروپین، نگهداری پیش از مصرف در یخچالِ ۲ تا ۸ درجه و دور از نور است؛ دارو نباید یخ بزند یا در معرض گرمای زیاد قرار گیرد. پس از حلکردن یا بازکردن، مدت مصرف و دمای مجاز به شکل فرآورده بستگی دارد و باید طبق دستور درجشده روی جعبهٔ کرتروپین باشد. دارو را دور از دسترس کودکان و پس از تاریخ انقضا نگه ندارید و محلول کدر، تغییررنگداده یا دارای ذره را مصرف نکنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا سوماتروپین فقط برای کودکان است؟
۰۲آیا میتوان سوماتروپین را برای افزایش قد یا عضلهسازی خودسرانه مصرف کرد؟
۰۳اگر یک نوبت تزریق سوماتروپین را فراموش کنم چه کنم؟
۰۴چرا باید محل تزریق سوماتروپین را عوض کرد؟
۰۵چرا هنگام مصرف سوماتروپین قند خون و تیروئید بررسی میشود؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۱ سازنده، در گروه H01AC01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.