یدید سدیم-۱۳۱
یدید سدیم-۱۳۱ یک رادیوداروی خوراکی است. تیروئید آن را مانند ید معمولی جذب میکند و تابش آن بافت تیروئیدی هدف را کاهش میدهد.
بیشتر برای درمان پرکاری تیروئید و برخی سرطانهای تیروئید که ید را جذب میکنند استفاده میشود. ممکن است برای از بین بردن بافت باقیمانده تیروئید پس از جراحی هم بهکار رود.
این دارو پرتوزاست و فقط در مرکز تخصصی پزشکی هستهای، با مقدار و برنامهای که پزشک تعیین میکند، داده میشود. بارداری و شیردهی با آن سازگار نیست و دستورهای کاهش تماس پرتویی با اطرافیان باید دقیق رعایت شود.
اگر احتمال بارداری، شیردهی، بیماری کلیه، استفراغ یا اسهال، گواتر بزرگ، یا مصرف داروها و فرآوردههای یددار دارید، پیش از درمان اطلاع دهید. تنگی نفس، تورم سریع گردن، تپش قلب شدید یا استفراغ مکرر پس از درمان نیازمند ارزیابی فوری است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
یدید سدیم-۱۳۱ یک رادیودارو و شکل پرتوزای ید است. سلولهای تیروئید و بعضی سلولهای سرطان تیروئید ید را جذب میکنند؛ تابش بتای این دارو پس از تجمع در آنها، فعالیت یا بقای بافت هدف را کم میکند. این فرآورده به شکل کپسول یا محلول خوراکی و در شرایط کنترلشده پزشکی مصرف میشود.
موارد مصرف
- درمان پرکاری تیروئید، از جمله پرکاری ناشی از بیماری گریوز
- درمان گواتر چندگرهی سمی یا ندولهای سمی در شرایط مناسب
- از بین بردن بافت باقیمانده تیروئید پس از جراحی برخی سرطانها
- درمان برخی سرطانهای تیروئید یدگیر، از جمله موارد عودکننده یا منتشر
روش مصرف
این دارو برای مصرف خودسرانه نیست و مقدار، زمان و شکل مصرف آن را پزشک متخصص پزشکی هستهای بر اساس بیماری، جذب ید و وضعیت کلی بیمار تعیین میکند. کپسول یا محلول فقط توسط کارکنان آموزشدیده و در شرایط حفاظتی مناسب داده میشود؛ کپسول را باز یا خرد نکنید. زمان مصرف نسبت به غذا، نیاز به رژیم کمید و توقف یا شروع دوباره داروهای تیروئید به نوع درمان بستگی دارد و باید طبق برنامه مرکز انجام شود. اگر محدودیت مایعات ندارید، پس از مصرف مایعات کافی بنوشید و ادرار را به تأخیر نیندازید. چون ادرار و گاهی سایر مایعات بدن میتوانند پرتوزا باشند، فاصلهگذاری با کودکان و زنان باردار، بهداشت توالت و شستوشوی دستها را دقیقاً طبق دستور مرکز رعایت کنید؛ در صورت استفراغ پس از مصرف نیز فوراً به مرکز اطلاع دهید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
پرکاری تیروئید، از جمله بیماری گریوز
پیش از درمان، داروهای ضدتیروئید و فرآوردههای یددار باید طبق دستور مرکز درمانی مدیریت شوند؛ پیگیری عملکرد تیروئید برای شناسایی کمکاری یا تداوم پرکاری ضروری است.
گواتر چندگرهی سمی یا ندول سمی
بافت گرهای معمولاً به فعالیت بیشتری از پرکاری منتشر نیاز دارد؛ در صورت باقیماندن پرکاری، ارزیابی مجدد برای تکرار درمان انجام میشود.
از بین بردن بافت باقیماندهٔ تیروئید پس از جراحی سرطان یدگیر تیروئید
پس از آمادهسازی اختصاصی با رژیم کمید و افزایش هورمون محرک تیروئید انجام میشود و تنها بافت یدگیر پاسخ میدهد.
سرطان عودکننده یا منتشرِ یدگیر تیروئید
فقط در سرطان یدگیر قابل استفاده است؛ در فعالیتهای بالا، پایش شمارش خون، عملکرد کلیه و عوارض غدد بزاقی ضروری است.
پیش از مصرف بدانید
- اگر باردارید، احتمال بارداری وجود دارد، شیرده هستید یا برای بارداری برنامه دارید؛ پیش از درمان باید وضعیت بارداری و زمان مناسب برای فرزندآوری بررسی شود.
- اگر بیماری کلیه، کمادراری، بیاختیاری ادرار یا دیالیز دارید؛ یدید سدیم-۱۳۱ عمدتاً از کلیه دفع میشود و اختلال کلیه میتواند ماندگاری پرتوزایی در بدن را بیشتر کند. در سالمندان نیز ارزیابی کلیه و بیماریهای همراه اهمیت بیشتری دارد.
- اگر دارو برای کودک یا نوجوان است؛ تیروئید در سنین پایین به تابش حساستر است و تصمیم درمانی باید با سنجش دقیق سود و خطر گرفته شود.
- اگر استفراغ یا اسهال دارید، نمیتوانید مایعات بنوشید، یا رعایت دستورهای ایمنی پرتویی برایتان دشوار است؛ ممکن است درمان نیاز به بازبینی یا تأخیر داشته باشد.
- اگر گواتر بزرگ، تورم گردن، دشواری بلع یا تنفس، پرکاری شدید تیروئید، تپش قلب یا بیماری قلبی مهم دارید؛ خطر تورم تیروئید و بدترشدن ناگهانی پرکاری باید پیش از درمان ارزیابی شود.
- سابقه حساسیت به مواد تشکیلدهنده یا سولفیتها را بگویید و فهرست همه داروها، مکملها و فرآوردههای یددار را همراه با سابقه تصویربرداری با ماده حاجب یددار ارائه کنید.
عوارض احتمالی
- تهوع خفیف یا ناراحتی معده
- خشکی دهان، کاهش بزاق یا تغییر مزه
- درد، حساسیت یا تورم موقت غدد بزاقی
- گلودرد، احساس درد هنگام بلع یا حساسیت خفیف گردن
- خشکی چشم یا اشکریزش
- تنگی نفس، دشواری بلع، گرفتگی صدا یا بزرگشدن سریع گردن: ممکن است نشانه تورم تیروئید یا بافتهای گردن باشد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تپش قلب شدید، درد قفسه سینه، تب بالا، لرزش شدید، بیقراری یا گیجی: احتمال بدترشدن ناگهانی پرکاری تیروئید وجود دارد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- کهیر گسترده، تورم لب، زبان یا صورت، خسخس یا غش: نشانه واکنش حساسیتی شدید است؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- کبودی یا خونریزی غیرعادی، تب مداوم، گلودرد شدید، عفونتهای مکرر یا ضعف قابلتوجه: میتواند نشانه کاهش سلولهای خونی باشد، بهویژه پس از درمانهای سرطان با فعالیت بالا یا تکراری؛ همان روز با پزشک تماس بگیرید.
- استفراغ مکرر، ناتوانی در نوشیدن، کمادراری یا علائم کمآبی: فوراً با مرکز پزشکی هستهای تماس بگیرید یا برای ارزیابی فوری مراجعه کنید.
- اگر برای سرطان یدگیر با درگیری ریه یا مغز درمان شدهاید، سرفه مداوم، تنگی نفس جدید، سردرد شدید، اختلال دید یا کاهش سطح هوشیاری را فوراً به مرکز درمانی اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
تداخل اصلی این دارو با موادی است که ید وارد بدن میکنند یا جذب ید در تیروئید را تغییر میدهند. ماده حاجب یددار تصویربرداری، آمیودارون، یدید پتاسیم و دیگر مکملها یا داروهای یددار، داروهای ضدتیروئید، لووتیروکسین و دیگر هورمونهای تیروئیدی، و ضدعفونیکنندههای حاوی ید میتوانند اثر درمان را کم یا ارزیابی را مختل کنند؛ زمان قطع یا شروع دوباره آنها برای هر بیمار متفاوت است. ممکن است مرکز پیش از درمان رژیم کمید یا پرهیز از غذاهای بسیار پرید را توصیه کند؛ این محدودیت را خودسرانه شروع یا طولانی نکنید. تداخل مستقیم مهمی با الکل شناخته نشده است، اما الکل میتواند تهوع و کمآبی را بدتر کند و در روز درمان یا هنگام استفراغ مناسب نیست. فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
این دارو در بارداری ممنوع است؛ ید-۱۳۱ از جفت عبور میکند و میتواند به تیروئید جنین آسیب شدید و ماندگار بزند. شیردهی نیز همزمان با درمان ممنوع است، زیرا رادیوید وارد شیر میشود؛ شیردهی و دوشیدن شیر باید پیش از درمان طبق برنامه مرکز قطع شود و برای همان نوزاد پس از درمان از سر گرفته نشود. اگر قصد بارداری یا فرزندآوری دارید، زمان مناسب پس از درمان و احتمال اثر موقت بر باروری را پیش از دریافت دارو با پزشک بررسی کنید.
نگهداری
این رادیودارو معمولاً در مرکز پزشکی هستهای، داخل محفظه حفاظتی و با شرایط کنترلشده نگهداری میشود و بیمار نباید آن را در منزل ذخیره یا جابهجا کند. اگر مرکز برای مدت کوتاه فرآورده را در اختیار شما گذاشت، دمای درجشده روی همان برچسب، بسته حفاظتی و دستور دفع ملاک است؛ آن را دور از گرما و دسترس کودکان نگه دارید و تاریخ انقضا را بررسی کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| محلول | — |
| کپسول | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا مقدار فعالیت درجشده روی بسته برای همه بیماران یکسان است؟
۰۲چرا ممکن است لازم باشد داروهای تیروئید یا ماده حاجب را پیش از درمان قطع کنم؟
۰۳بعد از مصرف، آیا میتوانم کنار خانواده باشم؟
۰۴آیا کمکاری تیروئید بعد از درمان طبیعی است؟
۰۵اگر بعد از درمان استفراغ کردم، چه کار کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲ برند از ۱ سازنده، در گروه V09FX03. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.