راسبوریکاز
راسبوریکاز آنزیمی نوترکیب از خانوادهٔ اوریکاز است که اسید اوریک خون را به مادهٔ محلولتری تبدیل و غیرفعال میکند. این دارو فقط بهصورت تزریق وریدی و در محیط درمانی مصرف میشود.
بیشتر برای پیشگیری و درمان افزایش ناگهانی اسید اوریک خون ناشی از سندرم لیز تومور بهکار میرود. این وضعیت معمولاً در بیمارانی رخ میدهد که تحت شیمیدرمانیِ سرطانهای خونی مانند لوسمی و لنفوم قرار دارند.
مهمترین نکتههای ایمنی این دارو، خطر واکنش آلرژیک شدید طی تزریق و خطر تخریب گلبولهای قرمز خون در افراد دارای کمبود آنزیم گلوکز-۶-فسفات دهیدروژناز است.
اگر سابقهٔ کمبود آنزیم گلوکز-۶-فسفات دهیدروژناز، کمخونی همولیتیک یا واکنش آلرژیک شدید دارید، پیش از تزریق حتماً به تیم درمان اطلاع دهید. بروز تنگی نفس، کهیر یا رنگپریدگیِ شدید طی یا پس از تزریق نیز نیازمند اطلاع فوری است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
راسبوریکاز یک آنزیم نوترکیب از خانوادهٔ اوریکاز (Urate Oxidase) است که با روشهای مهندسیِ ژنتیک از یک گونهٔ مخمر تولید میشود و در گروه داروهای ضداسیداوریک و درمان حمایتیِ سرطان قرار میگیرد. این آنزیم اسید اوریک خون را به آلانتوئین، مادهٔ محلولتر و قابلدفع از راه کلیه، تبدیل میکند. هنگامی که در اثر شیمیدرمانی حجم زیادی از سلولهای سرطانی بهسرعت از بین میروند، اسید اوریک فراوانی وارد خون میشود که میتواند به کلیهها آسیب برساند؛ به این حالت «سندرم لیز تومور» گفته میشود. راسبوریکاز با کاهش سریع اسید اوریک خون، از این آسیب پیشگیری میکند یا آن را درمان میکند. در ایران این دارو با نام تجاری فستورتک نیز شناخته میشود و همیشه در بیمارستان و زیر نظر مستقیم پزشک متخصص تزریق میشود.
موارد مصرف
- پیشگیری از افزایش اسید اوریک خون در آغاز شیمیدرمانیِ سرطانهای خونی پرخطر
- درمان سندرم لیز تومور در بیمارانی که سلولهای سرطانی بهسرعت تخریب میشوند
- کاهش سریع اسید اوریک خون در کودکان و بزرگسالان مبتلا به لوسمی، لنفوم و برخی تومورهای بدخیم دیگر با خطر بالای این سندرم
- کمک به حفظ عملکرد کلیه در دورهٔ پرخطر ابتدای شیمیدرمانی
روش مصرف
راسبوریکاز خودتزریقی نیست و همیشه توسط پزشک یا پرستار در بیمارستان، بهصورت انفوزیون وریدی آهسته (نه تزریق سریع، عضلانی یا زیرجلدی)، تجویز میشود. زمان شروع آن معمولاً پیش یا همزمان با آغاز شیمیدرمانی است و تعداد و فاصلهٔ نوبتها را پزشک بر اساس نوع بیماری، شدت خطر سندرم لیز تومور و پاسخ آزمایشهای خون تعیین میکند؛ نوبتها را خودسرانه جابهجا یا قطع نکنید. در طول درمان معمولاً مایعات کافی طبق تجویز تیم درمان دریافت میکنید تا دفع مواد زائد از کلیه آسانتر شود. نمونهٔ خونِ اندازهگیریِ اسید اوریک باید بلافاصله روی یخ به آزمایشگاه فرستاده شود، چون این دارو حتی در لولهٔ آزمایش هم میتواند به تجزیهٔ اسید اوریک ادامه دهد و نتیجه را بهطور کاذب پایین نشان دهد.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
پیشگیری از افزایش حاد اسیداوریک و کاهش خطر نارسایی حاد کلیه در سندرم لیز تومور، در بیماران پرخطر مبتلا به لوسمی، لنفوم یا برخی تومورهای بدخیم هنگام آغاز شیمیدرمانی
مدت درمان بر اساس پایش اسیداوریک و وضعیت بالینی تعیین میشود؛ تزریق باید تحت نظارت تیم درمان انجام شود.
درمان افزایش حاد اسیداوریک و سندرم لیز تومور در بیماران مبتلا به لوسمی، لنفوم یا برخی تومورهای بدخیم پس از شروع درمان ضدسرطان
پایش مکرر اسیداوریک، پتاسیم، فسفات، کلسیم و عملکرد کلیه لازم است؛ دارو اختلالات الکترولیتی سندرم لیز تومور را مستقیماً اصلاح نمیکند.
پیش از مصرف بدانید
- اگر خودتان یا نزدیکانتان سابقهٔ کمبود آنزیم گلوکز-۶-فسفات دهیدروژناز دارید، حتماً پیش از تزریق اطلاع دهید؛ ممکن است پیش از شروع دارو آزمایش غربالگری لازم باشد.
- اگر پیشتر به راسبوریکاز یا داروهای مشابه واکنش آلرژیک شدید داشتهاید، این موضوع را با تیم درمان در میان بگذارید.
- سابقهٔ کمخونی همولیتیک یا متهموگلوبینمی را حتماً بگویید.
- فهرست کامل داروها، مکملها و داروهای گیاهی مصرفی خود را به پزشک و داروساز اطلاع دهید.
- بارداری، احتمال بارداری یا شیردهی را پیش از شروع درمان با پزشک در میان بگذارید.
- اگر بیماری شناختهشدهٔ کلیه دارید، پزشک را در جریان بگذارید تا پایش مناسب انجام شود.
عوارض احتمالی
- تهوع و استفراغ
- تب
- سردرد
- درد شکم
- یبوست یا اسهال
- التهاب مخاط دهان (مخاطیت)
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت یا گلو، کهیر گسترده، خسخس سینه، تنگی نفس یا افت فشار خون—فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- رنگپریدگی شدید، خستگی غیرعادی، زردی پوست یا چشم، یا تیرهشدن ادرار که میتواند نشانهٔ تخریب گلبولهای قرمز خون (همولیز)، بهویژه در افراد دارای کمبود آنزیم گلوکز-۶-فسفات دهیدروژناز، باشد—همان روز به تیم درمان اطلاع دهید.
- کبودیِ آبیخاکستریِ غیرعادیِ لبها یا پوست همراه با تنگی نفس که میتواند نشانهٔ متهموگلوبینمی باشد—فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- لرز، افت ناگهانی فشار خون یا درد قفسهٔ سینه حین یا اندکی پس از تزریق—فوراً به کادر درمان اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
راسبوریکاز همراه با سایر داروهای شیمیدرمانی و مایعات وریدی تجویز میشود؛ به همین دلیل هماهنگی دقیق زمانبندی اهمیت دارد و این دارو نباید در یک سرم یا لاین مشترک با داروی دیگری تزریق شود. اگر پیش یا همزمان داروهای کاهندهٔ اسید اوریک مانند آلوپورینول یا فبوکسوستات مصرف میکنید، پزشک نحوهٔ هماهنگی یا جایگزینیِ آنها را تعیین میکند. تداخل غذایی یا الکلیِ مشخصی برای این داروی تزریقی شناخته نشده، اما فهرست کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا هرگونه تداخل احتمالی از پیش بررسی شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اطلاعات انسانی کافی دربارهٔ مصرف راسبوریکاز در بارداری وجود ندارد و از آنجا که این دارو معمولاً همراه شیمیدرمانی و در شرایط پزشکیِ جدی تجویز میشود، هرگونه تصمیم دربارهٔ مصرف آن در بارداری باید فقط با نظر پزشک متخصص خون و سرطان و با سنجش دقیق فایده و خطر برای مادر و جنین گرفته شود. مشخص نیست این دارو وارد شیر مادر میشود یا نه؛ اگر باردار هستید، قصد بارداری دارید یا شیردهی میکنید، پیش از شروع درمان حتماً تیم پزشکی را در جریان بگذارید.
نگهداری
نگهداری و آمادهسازیِ ویال راسبوریکاز بر عهدهٔ داروخانه و کادر درمان بیمارستان است. ویال حلنشده معمولاً در یخچال، در دمای ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد و دور از نور نگهداری میشود و نباید منجمد شود؛ محلول آمادهشده باید بلافاصله تزریق و باقیماندهٔ آن دور ریخته شود. اگر ویال یا محلول آمادهشده در دسترس شماست، همیشه آن را دور از دسترس کودکان نگه دارید و پیش از تزریق تاریخ انقضا را بررسی کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی برای محلول | 1.5 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۶ برند از ۵ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا راسبوریکاز فقط بهصورت تزریقی است و قرص یا شربت آن وجود ندارد؟
۰۲چرا پیش از تزریق راسبوریکاز آزمایش کمبود آنزیم گلوکز-۶-فسفات دهیدروژناز گرفته میشود؟
۰۳چرا باید نمونهٔ خون برای اندازهگیری اسید اوریک را بهطور ویژه نگه دارند؟
۰۴آیا راسبوریکاز جایگزین آلوپورینول است؟
۰۵آیا فستورتک همان راسبوریکاز است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۶ برند از ۵ سازنده، در گروه V03AF07. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.