پتاسیم سیترات
پتاسیم سیترات نمکی از پتاسیم و سیترات است که در بدن به بیکربنات تبدیل میشود و ادرار را قلیاییتر میکند؛ هدف اصلی آن کاهش خطر تشکیل برخی سنگهای کلیوی و اصلاح کمبود سیترات ادرار است.
بیشترین کاربرد آن پیشگیری از سنگهای کلیوی کلسیمی و اسید اوریکی در افرادی با سیترات پایین ادرار، و نیز کمک به اصلاح اسیدوز توبولار کلیه است.
مهمترین نکتهٔ ایمنی این دارو، خطر بالا رفتن بیشازحد پتاسیم خون (هایپرکالمی) است، بهویژه در افراد مبتلا به بیماری کلیوی یا مصرفکنندهٔ همزمان برخی داروهای دیگر.
اگر بیماری کلیوی، قلبی یا آدرنال دارید، دارویی نگهدارندهٔ پتاسیم مصرف میکنید، یا نشانههایی مانند ضعف غیرمعمول عضلانی و تپش نامنظم قلب را تجربه کردید، پیش از ادامهٔ مصرف حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
پتاسیم سیترات ترکیبی از پتاسیم و سیترات (نمک اسید سیتریک) است که در گروه داروهای مؤثر بر دستگاه ادراری و تعادل الکترولیتهای بدن جای میگیرد. سیترات موجود در آن پس از جذب، در بدن به بیکربنات تبدیل میشود، ادرار را قلیاییتر میکند و میزان سیترات دفعشده از کلیه را افزایش میدهد. سیترات بیشتر ادرار به کلسیم موجود در ادرار متصل میشود و از پیوند آن با اگزالات یا فسفات، و درنتیجه شکلگیری سنگهای کلسیمی، جلوگیری میکند؛ قلیاییتر شدن ادرار نیز حلشدن و پیشگیری سنگهای اسید اوریکی را آسانتر میسازد. همچنین در اختلالی مانند اسیدوز توبولار کلیه، که با کاهش سیترات ادرار و گاهی کمبود پتاسیم همراه است، این دارو برای اصلاح این کمبودها به کار میرود. هدف اصلی درمان، پیشگیری طولانیمدت از تشکیل سنگ کلیه و حفظ تعادل اسید-بازی و الکترولیتی بدن است.
موارد مصرف
- پیشگیری از تشکیل سنگهای کلیوی کلسیمی (اگزالات کلسیم) در افرادی با سیترات پایین ادرار
- پیشگیری و کمک به کنترل سنگهای کلیوی اسید اوریکی
- کمک به اصلاح اسیدوز توبولار کلیه، اختلالی کلیوی که با کاهش سیترات ادرار همراه است
- جبران کمبود پتاسیم در برخی حالتهای اسیدوز متابولیک مزمن
- قلیایی کردن ادرار در برخی شرایط خاص بالینی، به تشخیص پزشک
روش مصرف
این دارو را دقیقاً طبق نسخه و توصیهٔ پزشک یا داروساز مصرف کنید. قرصهای آهستهرهش باید کامل و بدون خرد کردن، جویدن یا نصف کردن بلعیده شوند تا ساختار آهستهرهششان حفظ شود؛ فرم پودری نیز باید پیش از نوشیدن، کاملاً در آب حل شود. مصرف همراه غذا یا بلافاصله پس از آن، بههمراه یک لیوان کامل آب، احتمال ناراحتی گوارشی را کم میکند؛ بهتر است بلافاصله پس از مصرف دراز نکشید. از آنجا که اثر پیشگیریکننده از سنگ کلیه معمولاً به مصرف منظم و طولانیمدت وابسته است، دوز یا برنامهٔ مصرف را بدون هماهنگی با پزشک تغییر ندهید یا قطع نکنید. اگر نوبتی از مصرف را فراموش کردید، دربارهٔ نحوهٔ جبران آن با پزشک یا داروسازتان مشورت کنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
سنگهای کلسیمی اگزالات کلسیم همراه با سیترات پایین ادرار
همراه غذا یا میانوعدهٔ پیش از خواب، یا حداکثر تا ۳۰ دقیقه پس از غذا مصرف شود. هدف معمولاً رساندن سیترات ادرار به بیش از ۳۲۰ میلیگرم در شبانهروز و پیاچ ادرار به حدود ۶ تا ۷ است؛ قرص آهستهرهش را کامل ببلعید.
پیشگیری و کمک به کنترل سنگهای اسید اوریکی
همراه غذا یا میانوعدهٔ پیش از خواب مصرف شود و مایعات کافی برای افزایش حجم ادرار نوشیده شود. پیاچ ادرار معمولاً در حدود ۶ تا ۷ نگه داشته میشود و از قلیایی شدن بیش از حد باید پرهیز کرد.
اسیدوز توبولار کلیه همراه با کاهش سیترات ادرار
پایش دورهای پتاسیم و بیکربنات سرم، کراتینین و پیاچ ادرار ضروری است. مصرف همراه غذا به کاهش ناراحتی گوارشی کمک میکند.
جبران کمبود پتاسیم همراه با اسیدوز متابولیک مزمن
فقط با پایش نزدیک پتاسیم و تعادل اسید و باز مصرف شود؛ در اسیدوز همراه با پُرکالمی مناسب نیست.
پیش از مصرف بدانید
- اگر بیماری کلیوی (بهویژه نارسایی کلیه) دارید، حتماً پزشک را در جریان بگذارید، زیرا توان بدن در دفع پتاسیم کاهش مییابد.
- اگر بیماری قلبی یا اختلال ریتم قلب دارید، یا دارویی برای قلب مصرف میکنید، پیش از شروع با پزشک مشورت کنید.
- هر بیماری گوارشی مانند زخم معده، کندی تخلیهٔ معده یا مشکلات مری را اطلاع دهید، بهویژه پیش از مصرف قرص آهستهرهش.
- تمام داروها و مکملهای مصرفیات، بهویژه داروهای ادرارآور، مکملهای دیگر پتاسیم و جایگزینهای نمک حاوی پتاسیم را به پزشک بگو.
- اگر باردار هستید، شیر میدهید یا قصد بارداری دارید، این موضوع را با پزشک در میان بگذارید.
- اگر کمکاری غدهٔ فوقکلیوی (آدرنال) یا کمآبی شدید بدن دارید، پیش از مصرف حتماً به پزشک اطلاع دهید.
عوارض احتمالی
- ناراحتی خفیف گوارشی مانند دلدرد یا نفخ
- تهوع
- اسهال یا شلشدن مدفوع
- سوزش خفیف سردل
- نشانههای بالا رفتن پتاسیم خون، مانند ضعف غیرعادی عضلانی، گزگز و بیحسی دستوپا یا تپش نامنظم قلب — در صورت بروز، فوراً به پزشک اطلاع دهید یا به اورژانس مراجعه کنید.
- نشانههای احتمالی آسیب یا زخم گوارشی، مانند درد شدید و پایدار شکم، استفراغ خونی یا مدفوع سیاه و قیریرنگ — نیازمند مراجعهٔ فوری به پزشک است.
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید، مانند تورم صورت، لب یا گلو، کهیر گسترده یا دشواری در تنفس — در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- احساس گیر کردن قرص در گلو یا سینه هنگام بلع — در این صورت مصرف را متوقف کنید و موضوع را سریع با پزشک یا داروساز در میان بگذارید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
پتاسیم سیترات میتواند با داروهای ادرارآور نگهدارندهٔ پتاسیم (مانند اسپیرونولاکتون، آمیلوراید و تریامترن)، مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین، مسدودکنندههای گیرندهٔ آنژیوتانسین، برخی داروهای سرکوبکنندهٔ ایمنی مانند سیکلوسپورین و تاکرولیموس، و داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی تداخل داشته باشد و خطر بالا رفتن پتاسیم خون را افزایش دهد. مصرف همزمان با سایر منابع پتاسیم، مانند مکملها یا جایگزینهای نمک کمسدیم، نیز باید با احتیاط و زیر نظر پزشک باشد. همیشه فهرست کامل داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا هرگونه تداخل احتمالی بررسی و کنترل شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
مصرف پتاسیم سیترات در بارداری معمولاً تنها زمانی در نظر گرفته میشود که ضرورت پزشکی روشنی، مانند اسیدوز توبولار کلیه یا کمبود مشخص پتاسیم، وجود داشته باشد و پزشک آن را صلاح بداند. اطلاعات جامعی دربارهٔ عبور آن به شیر مادر در دسترس نیست؛ بنابراین دوران شیردهی نیز باید با تجویز و نظارت پزشک همراه باشد. در هر دو حالت، تصمیم نهایی دربارهٔ ادامه، تغییر یا قطع مصرف را فقط پزشک، بر اساس شرایط فردی، میگیرد.
نگهداری
این دارو را در دمای اتاق و دور از رطوبت، گرمای مستقیم و نور آفتاب نگهداری کنید. در ظرف دارو را کاملاً بسته نگه دارید و آن را دور از دسترس و دید کودکان قرار دهید. پیش از مصرف همیشه تاریخ انقضا را بررسی کنید و داروی تاریخگذشته یا اضافی را طبق راهنمایی داروخانه دور بریزید، نه در سطل زبالهٔ خانگی یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص آهستهرهش | — |
| پودر | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۹ برند از ۱۰ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا میتوان قرص آهستهرهش پتاسیم سیترات را خرد یا نصف کرد؟
۰۲چرا باید این دارو را همراه غذا و آب کافی مصرف کرد؟
۰۳آیا مصرف نمکهای کمسدیم یا جایگزینهای نمک همراه این دارو مشکلی ایجاد میکند؟
۰۴آیا برای پیشگیری از سنگ کلیه باید این دارو را طولانیمدت مصرف کرد؟
۰۵اگر یک نوبت از مصرف پتاسیم سیترات را فراموش کنم، چه باید بکنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۹ برند از ۱۰ سازنده، در گروه A12BA02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.