پنیسیلین جی پتاسیم
پنیسیلین جی پتاسیم یک آنتیبیوتیکِ تزریقی از خانوادهٔ پنیسیلینها (بتالاکتامها) است که با از بین بردنِ دیوارهٔ سلولیِ باکتری، آن را نابود میکند.
این دارو بیشتر برای درمانِ عفونتهای جدیِ باکتریایی مانندِ عفونتهای استرپتوکوکی و پنوموکوکی به کار میرود. همچنین در مواردِ خاصی مانند سیفلیس، مننژیت یا اندوکاردیتِ باکتریایی نیز تجویز میشود.
مهمترین نکته دربارهٔ این دارو خطرِ واکنشِ آلرژیک است؛ افرادی که پیشتر به پنیسیلین یا داروهای مشابه حساسیت داشتهاند باید پیش از تزریق حتماً پزشک را مطلع کنند.
اگر پس از تزریق نشانههایی مانند کهیر، تورمِ صورت و گلو، یا تنگیِ نفس ظاهر شد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید؛ در صورتِ داشتنِ سابقهٔ حساسیت به پنیسیلین یا نارساییِ کلیه نیز پیش از تزریق پزشک را در جریان بگذارید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
پنیسیلین جی پتاسیم یکی از قدیمیترین و شناختهشدهترین آنتیبیوتیکهای طبیعی از خانوادهٔ بتالاکتامها (Beta-lactams) است که بهصورت تزریقی—وریدی یا عضلانی—در بیمارستان یا مرکزِ درمانی تجویز میشود. این دارو با مهارِ ساختِ دیوارهٔ سلولیِ باکتری، از رشد و تکثیرِ آن جلوگیری میکند و در نهایت باکتری را از بین میبرد؛ به همین دلیل آن را «باکتریکش» مینامند. از آنجا که در محیطِ اسیدیِ معده تجزیه و غیرفعال میشود، برخلافِ برخی پنیسیلینهای دیگر نمیتواند بهصورتِ خوراکی مصرف شود و فقط به شکلِ تزریقی در دسترس است. این دارو معمولاً برای درمانِ عفونتهای نسبتاً شدید یا گسترده در بدن، ناشی از باکتریهای حساس به پنیسیلین، به کار میرود و در بسیاری از پروتکلهای درمانیِ بیمارستانی جایگاهی ثابت دارد.
موارد مصرف
- عفونتهای شدیدِ استرپتوکوکی (مانندِ عفونتِ خون، پوست و بافتِ نرم)
- عفونتهای پنوموکوکی، از جمله برخی مواردِ پنومونی
- مننژیت و سپتیسمیِ مننگوکوکی
- اندوکاردیتِ باکتریایی (عفونتِ دریچههای قلب) ناشی از باکتریهای حساس
- سیفلیس، بهویژه در مواردی که پنیسیلینِ تزریقی درمانِ ارجح است (مانندِ نوروسیفلیس یا بارداری)
- برخی عفونتهای شدیدِ دیگر مانندِ عفونتهای کلستریدیایی، طبقِ تشخیصِ پزشک
روش مصرف
این دارو معمولاً توسط پرستار یا پزشک در بیمارستان یا مرکزِ درمانی و بهصورتِ تزریقِ وریدی یا عضلانی تجویز میشود و نیازی به تصمیمگیریِ شخصیِ بیمار دربارهٔ نحوهٔ تزریق نیست. آنچه اهمیت دارد رعایتِ دقیقِ زمانبندیِ نوبتهای تزریق است، زیرا اثربخشیِ این دارو به حفظِ سطحِ پایدار و پیوستهٔ آن در خون در طولِ دورهٔ درمان وابسته است. دورهٔ درمان باید تا انتها و طبقِ برنامهای که پزشک تعیین کرده کامل شود، حتی اگر علائم زودتر بهبود یابند؛ قطعِ زودهنگام میتواند به بازگشتِ عفونت یا افزایشِ خطرِ مقاومتِ باکتریایی بینجامد. هرگونه تغییر در برنامهٔ درمان باید فقط با هماهنگیِ پزشک یا تیمِ درمانی انجام شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
عفونتهای شدید استرپتوکوکی (مانند سپتیسمی و عفونت پوست و بافت نرم)
مدت درمان به محل عفونت و پاسخ بیمار بستگی دارد؛ عفونتهای ناشی از استرپتوکوک گروه آ باید دستکم ۱۰ روز درمان شوند.
عفونتهای پنوموکوکی، از جمله پنومونی شدید
فقط در صورت حساس بودن میکروب؛ مدت درمان در پنومونی یا سپتیسمی بر اساس کشت و پاسخ بیمار تعیین میشود.
مننژیت و سپتیسمی مننگوکوکی
در مننژیت، تجویز وریدی ترجیح دارد؛ سقف معمول دوز کودکان در مننژیت ۱۲ تا ۲۰ میلیون واحد در شبانهروز است.
اندوکاردیت باکتریایی ناشی از باکتریهای حساس
مدت و دوز نهایی بر پایهٔ کشت خون، حساسیت میکروب و طبیعی یا مصنوعی بودن دریچه تعیین میشود؛ درمان باید بیمارستانی باشد.
نوروسیفلیس (سیفلیس عصبی)
در بارداری، شکل و مدت درمان به مرحلهٔ سیفلیس بستگی دارد؛ این رژیم مخصوص نوروسیفلیس است و نباید خودسرانه جایگزین پنیسیلین بنزاتین شود.
عفونتهای شدید کلستریدیایی (مانند گانگرن گازی، بوتولیسم یا کزاز)
در گانگرن گازی، برداشت جراحی بافت مرده یا جراحی ضروری است؛ در بوتولیسم و کزاز، دارو درمان کمکی همراه پادزهر یا ایمونوگلوبولین اختصاصی است.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه سابقهٔ حساسیت یا واکنشِ آلرژیک به پنیسیلین، آموکسیسیلین، سفالوسپورینها یا سایر آنتیبیوتیکهای بتالاکتام
- ابتلا به نارساییِ کلیه، زیرا این دارو عمدتاً از طریقِ کلیه دفع میشود و ممکن است نیاز به تنظیمِ دوز داشته باشد
- سابقهٔ تشنج یا بیماریهای عصبی
- بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری
- تمامِ داروها، مکملها و گیاهانِ داروییِ مصرفی در حالِ حاضر
- سابقهٔ اختلالاتِ خونی یا واکنشهای گوارشیِ شدید به آنتیبیوتیکها در گذشته
عوارض احتمالی
- درد، قرمزی یا التهابِ خفیف در محلِ تزریق
- حالتِ تهوع یا ناراحتیِ خفیفِ گوارشی
- اسهالِ خفیف
- بثوراتِ پوستیِ خفیف و گذرا
- نشانههای واکنشِ آلرژیک شدید مانند کهیر، تورمِ لب و صورت، یا تنگیِ نفس — با اورژانس تماس بگیرید
- اسهالِ شدید، آبکی یا خونی که ممکن است نشانهٔ عفونتِ رودهٔ مرتبط با آنتیبیوتیک باشد — فوراً به پزشک اطلاع دهید
- تشنج یا تغییرِ ناگهانیِ سطحِ هوشیاری، بهویژه در افرادِ دارای نارساییِ کلیه — فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- ضربانِ قلبِ نامنظم یا ضعفِ شدید و ناگهانی که میتواند نشانهٔ بالا رفتنِ پتاسیمِ خون باشد — با اورژانس تماس بگیرید
- زردیِ پوست یا چشم، ادرارِ تیره، یا کبودیِ غیرعادی — در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
برخی داروها ممکن است با پنیسیلین جی پتاسیم تداخل داشته باشند. برای نمونه، پروبنسید میتواند دفعِ این دارو از بدن را کاهش دهد و سطحِ آن را در خون بالا ببرد، و مصرفِ همزمان با متوترکسات ممکن است دفعِ متوترکسات را کندتر کرده و خطرِ عوارضِ آن را افزایش دهد. همچنین برخی آنتیبیوتیکهای باکتریواستاتیک، مانندِ تتراسایکلینها، میتوانند اثرِ باکتریکشیِ پنیسیلین را کاهش دهند. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا تداخلهای احتمالی پیش از شروعِ درمان بررسی و مدیریت شوند.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
پنیسیلین جی پتاسیم از دیرباز در بارداری استفاده شده و در بسیاری از موارد، از جمله درمانِ سیفلیس در دورانِ بارداری، بهعنوان گزینهای ایمن و حتی ارجح شناخته میشود. این دارو به مقدارِ کمی در شیرِ مادر ترشح میشود؛ اگرچه معمولاً با شیردهی سازگار دانسته میشود، در صورتِ مشاهدهٔ اسهال، بثوراتِ پوستی یا برفکِ دهانی در نوزاد باید موضوع با پزشک در میان گذاشته شود. تصمیمِ نهایی دربارهٔ مصرف در بارداری و شیردهی همیشه باید با پزشک گرفته شود.
نگهداری
این دارو معمولاً در بیمارستان یا مرکزِ درمانی و توسط کادرِ درمان نگهداری و آمادهسازی میشود، بنابراین بیمار معمولاً نیازی به نگهداریِ آن در منزل ندارد. در صورتی که بخشی از دارو در اختیارِ بیمار یا خانواده قرار گیرد، باید پیش از آمادهسازی در دمای اتاق و دور از نور و رطوبت نگهداری شود، محلولِ آمادهشده طبقِ دستورِ داروساز و معمولاً در یخچال نگهداری و در بازهٔ زمانیِ مشخصشده مصرف شود، و دارو همیشه دور از دسترسِ کودکان بماند و تاریخِ انقضای آن پیش از مصرف بررسی شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۵ برند از ۵ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا پنیسیلین جی پتاسیم بهصورتِ قرص موجود نیست و باید تزریق شود؟
۰۲اگر پیشتر به آموکسیسیلین حساسیت داشتهام، آیا مصرفِ این دارو خطرناک است؟
۰۳آیا این دارو با سفالوسپورینها هم حساسیتِ متقابل دارد؟
۰۴چرا باید دورهٔ کاملِ تزریق را حتی پس از بهبودِ علائم ادامه داد؟
۰۵آیا مصرفِ این دارو در افرادِ مبتلا به بیماریِ کلیوی نیاز به احتیاطِ خاصی دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۵ برند از ۵ سازنده، در گروه J01CE01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.