پمترکسد
پمترکسد یک داروی شیمیدرمانی از گروه ضدفولاتهاست که با مهار رشد و تقسیم سلولهای سرطانی عمل میکند.
این دارو بیشتر برای درمان سرطان ریه با سلولهای غیرکوچک (نوع غیرپولکی) و مزوتلیومای بدخیم جنب، معمولاً همراه با داروی دیگری مانند سیسپلاتین، بهکار میرود.
پمترکسد فقط بهصورت تزریق وریدی و زیر نظر مستقیم پزشک متخصص خون و سرطان تجویز میشود؛ مصرف همزمان اسیدفولیک و کوبالامین (ویتامین B12) طبق دستور پزشک، برای کاهش عوارض جدی این دارو ضروری است.
اگر پس از تزریق دچار تب، لرز، خونریزی غیرعادی، یا تنگی نفس شدید، حتماً و بدون فوت وقت با پزشک خود یا اورژانس تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
پمترکسد داروی شیمیدرمانی تزریقی از دسته ضدفولاتها (Antifolate) است که با مهار چند آنزیم کلیدی سلول، از جمله تیمیدیلاتسنتاز، در ساخت ماده ژنتیکی و رشد سلولهای در حال تقسیم اختلال ایجاد میکند. این دارو در رده داروهای ضدسرطان و ایمنی قرار دارد و تنها در بیمارستان یا کلینیک شیمیدرمانی و زیر نظر مستقیم پزشک متخصص انکولوژی تزریق میشود. هدف اصلی از مصرف آن، کند کردن یا متوقف کردن رشد برخی سرطانهای ریه و پرده جنب است. از آنجا که این دارو روی سلولهای سالم در حال تقسیم، مانند سلولهای خونساز و مخاط گوارش، نیز اثر میگذارد، در طول درمان نیازمند پایش دقیق آزمایشگاهی است.
موارد مصرف
- سرطان ریه با سلولهای غیرکوچک (نوع غیرپولکی)، معمولاً همراه با سیسپلاتین بهعنوان درمان خط اول
- درمان نگهدارنده پس از پاسخ اولیه به شیمیدرمانی سرطان ریه
- درمان خط دوم سرطان ریه با سلولهای غیرکوچک در صورت عود بیماری
- مزوتلیومای بدخیم جنب (تومور پرده پوششی ریه)، معمولاً همراه با سیسپلاتین
روش مصرف
پمترکسد را پزشک یا پرستار بهصورت تزریق وریدی و طی چند دقیقه، در محیط بیمارستان یا کلینیک شیمیدرمانی تجویز میکند و بیمار نیازی به تزریق خانگی یا مصرف خوراکی آن ندارد. پزشک بر اساس نوع بیماری، پاسخ به درمان و نتایج آزمایشهای خون، فاصله زمانی و تعداد جلسات تزریق را تعیین میکند و پیش از هر جلسه، عملکرد کلیه و شمارش سلولهای خونی بررسی میشود. برای کاهش عوارض این دارو، معمولاً از چند روز پیش از اولین تزریق، مصرف روزانه اسیدفولیک خوراکی و تزریق دورهای کوبالامین آغاز میشود که ادامه آنها طبق برنامه پزشک اهمیت زیادی دارد؛ همچنین ممکن است پزشک برای پیشگیری از راش پوستی، مصرف کوتاهمدت یک داروی کورتونی را در روزهای اطراف هر تزریق تجویز کند. نوشیدن آب کافی و حضور منظم در جلسات تزریق و آزمایشها، بدون تأخیر یا حذف خودسرانه، در اثربخشی درمان نقش مهمی دارد؛ این راهنما کلی است و هرگونه تغییر در برنامه درمان فقط باید با نظر پزشک معالج شما انجام شود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقه حساسیت یا واکنش آلرژیک به پمترکسد یا هر یک از اجزای دارو
- بیماری کلیوی یا کاهش عملکرد کلیه، چون این دارو عمدتاً از راه کلیه دفع میشود
- بیماری کبدی یا اختلال در آزمایشهای کبدی
- تجمع مایع در پرده جنب یا شکم که ممکن است پیش از شروع درمان نیاز به تخلیه داشته باشد
- بارداری، برنامه بارداری، یا شیردهی
- مصرف همزمان سایر داروها، مکملها یا واکسنها، بهویژه ضدالتهابهای غیراستروییدی و واکسنهای زنده
عوارض احتمالی
- خستگی و بیحالی
- حالت تهوع، استفراغ، یا کاهش اشتها
- التهاب و زخم دهان (موکوزیت)
- یبوست یا اسهال خفیف
- ریزش خفیف مو
- کمخونی خفیف همراه با احساس ضعف و رنگپریدگی
- تب، لرز، یا نشانههای عفونت بهدلیل احتمال کاهش گلبولهای سفید خون — در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید یا با پزشک خود تماس بگیرید
- خونریزی یا کبودی غیرعادی، یا دیدن خون در ادرار و مدفوع — در اسرع وقت به پزشک اطلاع دهید
- تنگی نفس، سرفه خشک مداوم، یا درد قفسه سینه — سریعاً با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید
- کاهش شدید حجم ادرار یا تورم غیرعادی بدن — به پزشک معالج اطلاع دهید
- علائم واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت و گلو، کهیر گسترده، یا دشواری تنفس — بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
پمترکسد میتواند با برخی داروهای دیگر تداخل داشته باشد و اثر یا عوارض آن را تغییر دهد. مصرف همزمان ضدالتهابهای غیراستروییدی، مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن، بهویژه در افرادی که عملکرد کلیهشان کاهش دارد، میتواند دفع این دارو از بدن را کند کند و خطر عوارض را بالا ببرد؛ به همین دلیل پزشک معمولاً درباره زمانبندی مصرف این مسکنها حوالی روزهای تزریق توصیههای مشخصی میدهد. سایر داروهای دارای اثر سمی بر کلیه نیز باید با احتیاط و زیر نظر پزشک مصرف شوند. دریافت واکسنهای زنده در طول درمان با پمترکسد معمولاً توصیه نمیشود، چون سیستم ایمنی بدن در این دوره ضعیفتر میشود. فهرست کامل داروها، مکملها و واکسنهایی که مصرف میکنید یا قرار است دریافت کنید را حتماً به پزشک و داروساز خود بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
پمترکسد در بارداری منع مصرف دارد، چون میتواند به جنین آسیب برساند؛ زنان و مردانی که این دارو را دریافت میکنند باید در طول درمان و مدتی پس از پایان آن، از یک روش پیشگیری مطمئن از بارداری استفاده کنند. در دوران شیردهی نیز مصرف این دارو توصیه نمیشود و معمولاً پزشک قطع موقت شیردهی را در نظر میگیرد. هرگونه تصمیم درباره بارداری یا شیردهی در کنار این درمان باید حتماً با پزشک معالج و متخصص زنان هماهنگ شود.
نگهداری
این دارو معمولاً در بیمارستان یا داروخانه تخصصی نگهداری و آمادهسازی میشود و بیمار بهطور معمول نیازی به نگهداری آن در منزل ندارد. اگر ویال دارو موقتاً در اختیار شما قرار گیرد، آن را دور از نور مستقیم و در دمای ذکرشده روی بستهبندی نگهداری کنید، از یخزدگی محافظت کنید، و همیشه دور از دسترس کودکان نگه دارید. پیش از هر تزریق، تاریخ انقضا و سالم بودن ظاهری ویال، از جمله نبود کدورت یا ذرات معلق، توسط کادر درمان بررسی میشود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | 500 mg |
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | 100 mg |
| تزریقی غلیظ | 500 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۲ برند از ۱۳ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا باید همراه با پمترکسد اسیدفولیک و ویتامین B12 مصرف کنم؟
۰۲آیا پمترکسد باعث ریزش کامل مو میشود؟
۰۳آیا میتوانم در دوران درمان با پمترکسد مسکن مصرف کنم؟
۰۴چرا پیش از هر جلسه تزریق آزمایش خون میگیرند؟
۰۵اگر یک جلسه تزریق پمترکسد را از دست بدهم چه باید کرد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۳۹ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۲ برند از ۱۳ سازنده، در گروه L01BA04. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.