نیتروگلیسیرین
نیتروگلیسیرین دارویی از خانوادهٔ نیتراتهای گشادکنندهٔ عروق است که با شلکردن دیوارهٔ رگهای خونی، جریان خون به قلب را بهبود میبخشد.
بیشترین کاربرد آن تسکین سریع و پیشگیری از حملات آنژین صدری (درد قفسهٔ سینه ناشی از تنگی عروق کرونر) است؛ فرم تزریقی آن نیز در بیمارستان برای برخی شرایط حاد قلبی بهکار میرود.
مصرف همزمان آن با داروهای درمان اختلال نعوظ مانند سیلدنافیل یا تادالافیل میتواند افت شدید و خطرناک فشار خون ایجاد کند و باید کاملاً از آن پرهیز شود.
اگر درد قفسهٔ سینه با مصرف دارو برطرف نشد یا شدیدتر شد، اگر سرگیجه یا احساس غش شدید داشتید، یا اگر باردار هستید یا داروی جدیدی مصرف میکنید، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
نیتروگلیسیرین (Nitroglycerin) که نام علمی آن گلیسریلترینیترات است، دارویی از دستهٔ نیتراتهای آلی و از گروه داروهای قلب و عروق بهشمار میرود. این دارو در بدن به اکسید نیتریک تبدیل میشود و باعث شلشدن و گشادشدن دیوارهٔ رگهای خونی، بهویژه وریدها و عروق کرونر قلب، میشود. نتیجهٔ این اثر، کاهش بار کاری قلب و بهبود جریان خون و اکسیژنرسانی به عضلهٔ قلب است. به همین دلیل، اصلیترین کاربرد آن تسکین و پیشگیری از دردهای قفسهٔ سینه ناشی از آنژین صدری است. بسته به شکل دارویی (قرص زیرزبانی، اسپری، برچسب پوستی یا فرم تزریقی)، این دارو در موقعیتهای حاد یا برای پیشگیری درازمدت استفاده میشود.
موارد مصرف
- تسکین سریع حملهٔ حاد آنژین صدری با قرص زیرزبانی یا اسپری
- پیشگیری از آنژین صدری پیش از فعالیتهایی مانند ورزش که ممکن است حمله را تحریک کنند
- پیشگیری درازمدت از حملات آنژین با استفاده از برچسب پوستی
- کمکدرمانی در نارسایی حاد قلبی و ادم ریوی، معمولاً با فرم تزریقی در بیمارستان
- کنترل فشار خون در برخی شرایط حاد بیمارستانی (فرم تزریقی)
- بخشی از درمان سندرم حاد کرونری زیر نظر مستقیم تیم درمان
روش مصرف
نحوهٔ مصرف نیتروگلیسیرین کاملاً به شکل دارویی آن بستگی دارد و باید دقیقاً طبق دستور پزشک یا داروساز و راهنمای داخل بسته انجام شود. قرص زیرزبانی و اسپری برای تسکین سریع حملهٔ آنژین، زیر زبان یا داخل دهان بهکار میروند و بهتر است هنگام مصرف نشسته یا دراز کشیده باشید تا در صورت بروز سرگیجه یا افت ناگهانی فشار خون، خطر افتادن کم شود. برچسب پوستی باید روی پوست تمیز و بدون موی قسمت مشخصی از بدن (معمولاً قفسهٔ سینه یا بازو) چسبانده شود و محل آن در هر بار مصرف تغییر کند؛ پزشک معمولاً یک بازهٔ زمانی مشخص در طول شبانهروز بدون برچسب توصیه میکند تا اثر دارو با گذشت زمان کم نشود. فرم تزریقی فقط در محیط بیمارستانی و توسط تیم درمان تجویز و کنترل میشود. این دارو را بدون هماهنگی با پزشک، بهخصوص پس از مصرف طولانیمدت، ناگهان قطع نکنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
تسکین حملهٔ حاد آنژین صدری
قرص را نجوید یا نبلعید؛ در حالت نشسته زیر زبان بگذارید. اگر درد پس از ۳ دوز باقی ماند یا متفاوت بود، فوراً کمک اورژانسی بگیرید. دستور مصرف فرم زیرزبانی
پیشگیری کوتاهمدت از آنژین پیش از فعالیت محرک
هنگام مصرف ترجیحاً نشسته باشید؛ این فرم برای پیشگیری فوری است، نه درمان نگهدارنده. دستور مصرف اسپری
پیشگیری درازمدت از حملات آنژین با برچسب پوستی
برچسب برای حملهٔ حاد مناسب نیست. فاصلهٔ بدون نیترات برای پیشگیری از تحمل دارویی ضروری است. دستور مصرف برچسب پوستی
نارسایی حاد قلبی و ادم ریه
بهعلت خطر افت شدید فشارخون، پایش پیوستهٔ فشارخون و نبض لازم است؛ تزریق مستقیم وریدی یا مصرف خارج از بیمارستان مجاز نیست. دستور مصرف فرم تزریقی
کنترل فشارخون در شرایط حاد بیمارستانی
فرم تزریقی باید رقیق شود و با پایش مداوم فشارخون و نبض تجویز شود؛ دوز ثابت یا مصرف خانگی ندارد. دستور مصرف فرم تزریقی
سندرم حاد کرونری بهعنوان درمان کمکی
در افت فشارخون، شوک، شک به سکتهٔ بطن راست یا مصرف همزمان داروهای اختلال نعوظ مانند سیلدنافیل و تادالافیل نباید استفاده شود. ملاحظات ایمنی فرم زیرزبانی
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیش از این به نیتروگلیسیرین، سایر نیتراتها یا هر یک از اجزای دارو حساسیت داشتهاید، حتماً به پزشک بگویید.
- مصرف هرگونه داروی درمان اختلال نعوظ (مانند سیلدنافیل، تادالافیل یا واردنافیل) یا داروهای خاص فشار خون ریوی را پیش از شروع نیتروگلیسیرین با پزشک در میان بگذارید.
- اگر دچار فشار خون پایین، کمآبی بدن یا کمخونی شدید هستید، پزشک را در جریان بگذارید.
- اگر سابقهٔ ضربهٔ سر، خونریزی مغزی یا افزایش فشار داخل جمجمه دارید، این موضوع را بگویید.
- اگر باردار هستید، قصد بارداری دارید یا شیر میدهید، حتماً پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید.
- اگر بیماری خاص قلبی مانند تنگی شدید دریچهٔ آئورت یا کاردیومیوپاتی هایپرتروفیک انسدادی دارید، پزشک باید از آن آگاه باشد.
عوارض احتمالی
- سردرد (شایعترین عارضه که معمولاً با ادامهٔ مصرف کمتر میشود)
- سرگیجه یا احساس منگی، بهخصوص هنگام بلندشدن ناگهانی
- گرگرفتگی و قرمزی صورت
- افت خفیف فشار خون
- تپش قلب خفیف
- حالت تهوع
- افت شدید فشار خون همراه با سرگیجهٔ شدید، تاری دید یا احساس نزدیک به غش — بنشینید یا دراز بکشید و اگر بهبود نیافت، به پزشک یا اورژانس اطلاع دهید.
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت و لبها، کهیر گسترده یا مشکل در تنفس — فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- دردی در قفسهٔ سینه که با نیتروگلیسیرین برطرف نمیشود یا شدیدتر میشود، بهویژه همراه با تعریق سرد یا تنگی نفس — این میتواند نشانهٔ حملهٔ قلبی باشد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- ضربان قلب بسیار کند، بسیار سریع یا نامنظم — در اسرع وقت به پزشک اطلاع دهید.
- سردرد بسیار شدید و مقاومی که با روشهای معمول بهبود نمییابد — با پزشک یا داروساز خود مشورت کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مهمترین و خطرناکترین تداخل نیتروگلیسیرین با داروهای درمان اختلال نعوظ مانند سیلدنافیل (Sildenafil)، تادالافیل و واردنافیل، و نیز داروهای خاص فشار خون ریوی مانند ریوسیگوات است؛ مصرف همزمان این داروها میتواند فشار خون را بهطور خطرناکی پایین بیاورد. الکل و سایر داروهای پایینآورندهٔ فشار خون نیز میتوانند این افت فشار را تشدید کنند. برخی داروهای قلبی دیگر هم ممکن است با اثر نیتروگلیسیرین تداخل داشته باشند. به همین دلیل، فهرست کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا از تداخلهای خطرناک پیشگیری شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
دربارهٔ مصرف نیتروگلیسیرین در بارداری اطلاعات محدودی در دست است و این دارو معمولاً فقط در موارد ضروری و زیر نظر مستقیم پزشک متخصص، از جمله در برخی شرایط خاص بیمارستانی، تجویز میشود. اطلاعات کافی و قطعی دربارهٔ ورود دارو به شیر مادر و تأثیر آن بر نوزاد وجود ندارد. اگر باردار هستید، قصد بارداری دارید یا شیر میدهید، پیش از هرگونه مصرف حتماً با پزشک خود مشورت کنید.
نگهداری
نیتروگلیسیرین را در دمای اتاق و دور از نور مستقیم آفتاب، رطوبت و گرمای زیاد نگه دارید؛ قرصهای زیرزبانی بهویژه به رطوبت و نور حساساند و بهتر است در همان ظرف اصلیِ دربسته نگهداری شوند. این دارو، از جمله اسپری و برچسبهای پوستی، باید همیشه دور از دسترس و دید کودکان باشد. برچسبهای استفادهشده را طبق راهنمای داخل بسته و بهگونهای دور بیندازید که در دسترس کودکان یا دیگران قرار نگیرد. پیش از هر بار مصرف، تاریخ انقضای دارو را بررسی کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص آهستهرهش | 6.5 mg |
| قرص آهستهرهش | 6.4 mg |
| قرص آهستهرهش | 2.6 mg |
| تزریقی | 5 mg / 1mL |
| تزریقی | 1 mg / 1mL |
| تزریقی | 6.4 mg |
| کپسول آهستهرهش | 2.6 mg |
| کپسول آهستهرهش | 6.4 mg |
| کپسول نرم | 0.4 mg |
| برچسب پوستی آهستهرهش | 10 mg |
| برچسب پوستی آهستهرهش | 5 mg |
| قرص | 0.4 mg |
| چسب دارویی | 5 mg |
| چسب دارویی | 10 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۵۰ برند از ۲۸ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا باید هنگام مصرف قرص زیرزبانی یا اسپریِ نیتروگلیسیرین نشسته یا دراز کشیده باشم؟
۰۲چرا بعد از مصرف نیتروگلیسیرین سردرد میگیرم؟
۰۳آیا مصرف نیتروگلیسیرین همراه با داروهای تقویت نعوظ مثل ویاگرا یا سیالیس خطرناک است؟
۰۴چرا پزشک گفته باید هر روز چند ساعت برچسب پوستی را از روی پوست بردارم؟
۰۵اگر درد قفسهٔ سینهام با نیتروگلیسیرین برطرف نشد، چه کار کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۱۳ فرآوردهٔ ثبتشده، ۵۰ برند از ۲۸ سازنده، در گروه C01DA02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.