متوترکسات
متوترکسات دارویی از خانوادهٔ آنتیفولاتها (مهارکنندهٔ فولات) است که در دوزهای پایین بر فعالیتِ بیشازحدِ سیستم ایمنی اثر میگذارد و در دوزهای بالاتر از رشدِ سلولهای سرطانی جلوگیری میکند.
بیشترین کاربرد آن کنترل بیماریهای خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید، آرتریت پسوریاتیک و پسوریازیس شدید است؛ در دوزهای بالاتر نیز در درمان برخی سرطانها به کار میرود.
در اغلب کاربردهای غیرسرطانی، این دارو باید دقیقاً طبق برنامهٔ هفتگیِ مشخصشده توسط پزشک مصرف شود، نه هر روز؛ اشتباه در این زمانبندی میتواند بسیار خطرناک باشد. مصرف آن در بارداری نیز کاملاً ممنوع است.
در صورت بروز تب یا نشانههای عفونت، زردیِ پوست یا چشم، تنگی نفس، خونریزی یا کبودیِ غیرعادی، یا برنامهریزی برای بارداری، بیدرنگ با پزشک یا داروساز خود تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
متوترکسات دارویی از دستهٔ آنتیمتابولیتها و بهطور دقیقتر از خانوادهٔ آنالوگهای اسید فولیک است؛ به این معنا که در بدن جای فولات را میگیرد و مانع از فعالیتِ فولات در تقسیم و رشد سلولها میشود. از همین رو، در دوزهای بالا برای کند کردنِ رشدِ سلولهای سرطانی و در دوزهای پایین و هفتگی برای کنترل التهاب و فعالیتِ بیشازحدِ سیستم ایمنی در بیماریهای خودایمنی به کار میرود. نامِ تجاریِ آن در ایران عمدتاً لدرترکسات و متوترکسات است و به دو شکلِ قرص و تزریقی موجود است. انتخابِ شکل دارو، مسیرِ مصرف، دوز و هدف از درمان کاملاً به تشخیصِ پزشک بستگی دارد؛ این متن تنها جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزینِ معاینه، تشخیص یا نسخهٔ پزشک نیست.
موارد مصرف
- کنترل آرتریت روماتوئید
- آرتریت پسوریاتیک و آرتریت ایدیوپاتیک نوجوانان
- پسوریازیس شدید و گسترده که به درمانهای موضعی پاسخ نداده است
- درمان برخی سرطانهای خون (مانند لوسمی) و برخی تومورهای جامد، در دوزهای بالا و زیرِ نظر متخصص انکولوژی
- مدیریت پزشکیِ برخی موارد بارداریِ خارج از رحم (نابجا)، تحت نظر متخصص زنان
روش مصرف
شکل و برنامهٔ مصرف متوترکسات کاملاً به علتِ تجویز آن بستگی دارد. در بسیاری از بیماریهای خودایمنی (مانند آرتریت روماتوئید یا پسوریازیس)، این دارو برخلاف بیشتر داروها روزانه نیست و باید دقیقاً در روز یا روزهای مشخصی که پزشک تعیین کرده، هفتهای یکبار مصرف شود؛ مصرفِ روزانهٔ اشتباهِ آن میتواند بسیار خطرناک باشد، پس اگر در برنامهٔ مصرف شک دارید، پیش از خوردنِ دارو حتماً با پزشک یا داروساز خود تماس بگیرید. قرص را میتوان با یا بدون غذا مصرف کرد، مگر آنکه پزشک دستور دیگری داده باشد؛ قرص را نشکنید و له نکنید، و اگر دستتان با قرصِ شکسته یا آسیبدیده تماس پیدا کرد، بلافاصله دستها را بشویید یا از دستکش استفاده کنید، بهویژه اگر باردار هستید یا قصدِ بارداری دارید. شکل تزریقی معمولاً توسط کادر درمان یا پس از آموزشِ کافی، توسط خودِ فرد بهصورت زیرجلدی تزریق میشود. پزشک ممکن است در کنارِ متوترکسات، اسید فولیک نیز تجویز کند تا برخی عوارض کاهش یابد؛ این مکمل را نیز طبق دستور مصرف کنید. انجامِ منظمِ آزمایشهای خون، عملکرد کبد و کلیه در طول درمان ضروری است و نباید بدون مشورت با پزشک، دارو را قطع یا دوز آن را تغییر داد.
پیش از مصرف بدانید
- بارداری، شیردهی یا هر برنامهای برای بارداری (در خودتان یا همسرتان) را حتماً پیش از شروع درمان با پزشک در میان بگذارید.
- سابقهٔ بیماری کبدی یا مصرف زیادِ الکل را به پزشک اطلاع دهید.
- هرگونه بیماری کلیوی یا کاهشِ عملکرد کلیه را گزارش کنید، زیرا دفعِ این دارو از طریق کلیه انجام میشود.
- وجود عفونت فعال، بیماریهای خونی یا سابقهٔ کاهشِ گلبولهای خون را با پزشک در میان بگذارید.
- فهرست کاملِ داروها، مکملها و بهویژه مسکنها یا آنتیبیوتیکهای مصرفیتان را به پزشک و داروساز بگویید.
- اگر واکسیناسیون (بهخصوص واکسنهای زنده) در برنامه دارید، پیش از تزریق با پزشک مشورت کنید.
عوارض احتمالی
- تهوع و کاهشِ اشتها
- زخم یا التهابِ دهان
- خستگی و بیحالی
- ریزشِ خفیفِ مو
- سردرد
- تغییراتِ خفیف در آزمایشهای عملکرد کبد که نیاز به پیگیریِ دورهای دارد
- تب، لرز یا گلودرد: میتواند نشانهٔ افتِ گلبولهای سفید خون و عفونت باشد؛ فوراً به پزشک مراجعه کنید.
- کبودی یا خونریزیِ غیرعادی و رنگپریدگیِ شدید: ممکن است نشانهٔ افتِ سلولهای خونی باشد و نیاز به بررسیِ سریع دارد.
- زردیِ پوست یا چشمها، ادرارِ تیره یا دردِ شدیدِ شکم: از نشانههای احتمالیِ آسیب کبدی است؛ سریعاً به پزشک مراجعه کنید.
- سرفهٔ مداوم، تنگیِ نفس یا تبِ بدون دلیلِ مشخص: میتواند نشانهٔ درگیریِ ریه باشد و نیازمند مراجعهٔ فوریِ پزشکی است.
- علائم واکنش آلرژیک شدید مانند تورمِ صورت، لبها یا گلو و مشکل در تنفس: یک اورژانس است؛ بیدرنگ با اورژانس تماس بگیرید.
- کاهشِ چشمگیرِ حجمِ ادرار یا زخمهای دهانیِ شدید و گسترده: نیازمند تماسِ فوری با پزشک است.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
متوترکسات با چند گروه دارویی تداخل مهم دارد. مصرف همزمان با برخی مسکنها و ضدالتهابهای غیراستروییدی (مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن) و نیز آنتیبیوتیکهایی مانند کوتریموکسازول (تریمتوپریم-سولفامتوکسازول) میتواند غلظتِ خونیِ متوترکسات را بالا ببرد و خطرِ عوارض جدیِ آن را افزایش دهد. مصرف الکل نیز خطرِ آسیب کبدی را بیشتر میکند. برخی داروهای کاهندهٔ اسید معده (مانند امپرازول) نیز بهویژه در دوزهای بالای متوترکسات میتوانند بر دفعِ آن اثر بگذارند. در مقابل، پزشک معمولاً اسید فولیک را برای کاهشِ برخی عوارض همزمان تجویز میکند که مصرف آن مفید و توصیهشده است. از تزریقِ واکسنهای زنده در دورهٔ درمان با این دارو باید خودداری کرد، مگر با تأیید پزشک. فهرست کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا خطرِ این تداخلها بررسی و کنترل شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
متوترکسات در بارداری کاملاً ممنوع است، زیرا میتواند باعثِ ناهنجاریهای جدیِ جنینی یا از دست رفتنِ بارداری شود؛ به همین دلیل حتی در برخی شرایطِ خاصِ پزشکی (مانند بارداریِ خارج از رحم) عمداً برای پایاندادن به بارداری هم استفاده میشود. اگر احتمالِ بارداری وجود دارد یا قصدِ بارداری در آینده را دارید (چه در خودتان و چه در همسرتان)، پیش از شروع یا حینِ درمان حتماً با پزشک دربارهٔ روشِ مناسب و مطمئنِ پیشگیری از بارداری و مدتزمانِ لازم برای ادامهٔ آن پس از قطع دارو مشورت کنید. در دورانِ شیردهی نیز مصرفِ این دارو توصیه نمیشود، زیرا وارد شیرِ مادر میشود و میتواند برای نوزاد خطرناک باشد؛ در این باره حتماً با پزشک مشورت شود.
نگهداری
متوترکسات را در دمای اتاق و دور از نورِ مستقیم و رطوبت نگهداری کنید، مگر آنکه روی بستهبندی دستورِ دیگری آمده باشد؛ برخی فرآوردههای تزریقی ممکن است نیاز به نگهداری در یخچال داشته باشند که باید طبقِ برچسبِ همان محصول عمل شود. این دارو را حتماً دور از دید و دسترسِ کودکان نگه دارید، زیرا حتی مقدارِ کم آن میتواند برای کودک خطرناک باشد. پیش از مصرف همیشه تاریخِ انقضا را بررسی کنید و داروی تاریخگذشته یا مصرفنشده را بهجای دورریختن در زبالهٔ معمولی، طبقِ راهنماییِ داروخانه از بین ببرید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 25 mg / 1mL |
| تزریقی | 1 g |
| تزریقی | 20 mg / 1mL |
| تزریقی | 5 mg / 1mL |
| تزریقی | 10 mg / 1mL |
| تزریقی | 5 mg |
| قرص | 2.5 mg |
| قرص | 1 g |
| قرص | 5 mg |
| قرص | 50 mg / 1mL |
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | 5 mg |
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | 1 g |
| تزریقی غلیظ | 100 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۵۳ برند از ۴۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا باید متوترکسات را فقط هفتهای یکبار مصرف کنم، نه هر روز؟
۰۲چرا پزشکم همراهِ متوترکسات، اسید فولیک هم تجویز کرده است؟
۰۳آیا متوترکسات همان داروی شیمیدرمانیِ سرطان است؟
۰۴آیا مصرفِ الکل در دورهٔ درمان با متوترکسات مشکلی ایجاد میکند؟
۰۵اگر قصدِ بارداری دارم یا احتمالِ بارداری میدهم، چه کار باید بکنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۸۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۵۳ برند از ۴۶ سازنده، در گروه L01BA01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.