متوترکسات

متوترکسات دارویی از دستهٔ آنتی‌متابولیت‌ها و به‌طور دقیق‌تر از خانوادهٔ آنالوگ‌های اسید فولیک است؛ به این معنا که در بدن جای فولات را می‌گیرد و مانع از فعالیتِ فولات در تقسیم و رشد سلول‌ها می‌شود. از همین رو، در دوزهای بالا برای کند کردنِ رشدِ سلول‌های سرطانی و در دوزهای پایین و هفتگی برای کنترل التهاب و فعالیتِ بیش‌ازحدِ سیستم ایمنی در بیماری‌های خودایمنی به کار می‌رود. نامِ تجاریِ آن در ایران عمدتاً لدرترکسات و متوترکسات است و به دو شکلِ قرص و تزریقی موجود است. انتخابِ شکل دارو، مسیرِ مصرف، دوز و هدف از درمان کاملاً به تشخیصِ پزشک بستگی دارد؛ این متن تنها جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزینِ معاینه، تشخیص یا نسخهٔ پزشک نیست.

شکل و برنامهٔ مصرف متوترکسات کاملاً به علتِ تجویز آن بستگی دارد. در بسیاری از بیماری‌های خودایمنی (مانند آرتریت روماتوئید یا پسوریازیس)، این دارو برخلاف بیشتر داروها روزانه نیست و باید دقیقاً در روز یا روزهای مشخصی که پزشک تعیین کرده، هفته‌ای یک‌بار مصرف شود؛ مصرفِ روزانهٔ اشتباهِ آن می‌تواند بسیار خطرناک باشد، پس اگر در برنامهٔ مصرف شک دارید، پیش از خوردنِ دارو حتماً با پزشک یا داروساز خود تماس بگیرید. قرص را می‌توان با یا بدون غذا مصرف کرد، مگر آنکه پزشک دستور دیگری داده باشد؛ قرص را نشکنید و له نکنید، و اگر دستتان با قرصِ شکسته یا آسیب‌دیده تماس پیدا کرد، بلافاصله دست‌ها را بشویید یا از دستکش استفاده کنید، به‌ویژه اگر باردار هستید یا قصدِ بارداری دارید. شکل تزریقی معمولاً توسط کادر درمان یا پس از آموزشِ کافی، توسط خودِ فرد به‌صورت زیرجلدی تزریق می‌شود. پزشک ممکن است در کنارِ متوترکسات، اسید فولیک نیز تجویز کند تا برخی عوارض کاهش یابد؛ این مکمل را نیز طبق دستور مصرف کنید. انجامِ منظمِ آزمایش‌های خون، عملکرد کبد و کلیه در طول درمان ضروری است و نباید بدون مشورت با پزشک، دارو را قطع یا دوز آن را تغییر داد.

متوترکسات با چند گروه دارویی تداخل مهم دارد. مصرف هم‌زمان با برخی مسکن‌ها و ضدالتهاب‌های غیراستروییدی (مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن) و نیز آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند کوتریموکسازول (تری‌متوپریم-سولفامتوکسازول) می‌تواند غلظتِ خونیِ متوترکسات را بالا ببرد و خطرِ عوارض جدیِ آن را افزایش دهد. مصرف الکل نیز خطرِ آسیب کبدی را بیشتر می‌کند. برخی داروهای کاهندهٔ اسید معده (مانند امپرازول) نیز به‌ویژه در دوزهای بالای متوترکسات می‌توانند بر دفعِ آن اثر بگذارند. در مقابل، پزشک معمولاً اسید فولیک را برای کاهشِ برخی عوارض هم‌زمان تجویز می‌کند که مصرف آن مفید و توصیه‌شده است. از تزریقِ واکسن‌های زنده در دورهٔ درمان با این دارو باید خودداری کرد، مگر با تأیید پزشک. فهرست کاملِ داروها و مکمل‌هایت را به پزشک و داروساز بگو تا خطرِ این تداخل‌ها بررسی و کنترل شود.