ایرینوتکان
ایرینوتکان دارویی شیمیدرمانی از گروه مهارکنندههای آنزیم توپوایزومراز است که با آسیبرساندن به ماده ژنتیکی سلولهای سرطانی، از رشد و تقسیم آنها جلوگیری میکند.
این دارو بیشتر برای درمان سرطان پیشرفته یا متاستاتیک روده بزرگ و راستروده بهکار میرود، معمولاً در ترکیب با سایر داروهای شیمیدرمانی.
مهمترین نکتهٔ ایمنی دربارهٔ این دارو، احتمال اسهال شدید و افت گلبولهای سفید خون است که خطر عفونت را بالا میبرد؛ هرگونه اسهال یا تب در طول درمان باید فوراً به تیم درمان اطلاع داده شود.
در صورت بروز اسهال شدید یا مداوم، تب، لرز، خونریزی یا کبودی غیرعادی، یا هر علامت نگرانکنندهٔ دیگر در دوران درمان، باید بیدرنگ با پزشک یا تیم انکولوژی تماس گرفت.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
ایرینوتکان دارویی ضدسرطان و نیمهمصنوعی است که از خانوادهٔ مهارکنندههای آنزیم توپوایزومراز نوع یک (Topoisomerase I) ساخته شده است. این دارو و متابولیت فعال آن با مهار عملکرد طبیعی این آنزیم، مانع ترمیم آسیبهای واردشده به ماده ژنتیکی سلولهای در حال تقسیم میشوند و در نهایت به مرگ سلولهای سرطانی میانجامند. ایرینوتکان تنها بهصورت تزریق وریدی و در بیمارستان یا مرکز شیمیدرمانی، زیر نظر مستقیم پزشک متخصص خون و انکولوژی تجویز میشود. هدف اصلی از مصرف آن، کند کردن یا متوقف کردن پیشرفت تومور و بهبود طول و کیفیت زندگی بیمار است که معمولاً در ترکیب با سایر داروهای شیمیدرمانی دنبال میشود.
موارد مصرف
- درمان سرطان پیشرفته یا متاستاتیک روده بزرگ و راستروده، بهعنوان بخشی از درمان ترکیبی خط اول همراه با سایر داروهای شیمیدرمانی
- درمان سرطان روده بزرگ در بیمارانی که به درمانهای پیشین بر پایهٔ فلوئورویوراسیل پاسخ کافی ندادهاند
- درمان برخی موارد سرطان ریه با سلولهای کوچک، بر اساس تشخیص و صلاحدید پزشک متخصص
- استفاده در برخی رژیمهای شیمیدرمانی ترکیبی برای دیگر سرطانهای دستگاه گوارش، طبق تصمیم تیم درمان انکولوژی
روش مصرف
ایرینوتکان تنها بهصورت تزریق وریدی آهسته، توسط پرستار یا پزشک آموزشدیده و در محیط بیمارستان یا کلینیک شیمیدرمانی تجویز میشود؛ این دارو هرگز در منزل و توسط خود بیمار مصرف نمیشود. پیش از هر نوبت تزریق معمولاً آزمایش خون برای بررسی وضعیت گلبولهای سفید و عملکرد کبد انجام میگیرد و ممکن است پیش از شروع تزریق، داروهایی برای پیشگیری از تهوع یا کنترل علائم گوارشی زودرس تجویز شود. حضور در تمام نوبتهای برنامهریزیشده و پیگیری آزمایشهای دورهای اهمیت زیادی دارد و هرگونه تغییر یا تأخیر در برنامهٔ درمان باید فقط با نظر پزشک معالج انجام شود. دوز دقیق، فاصلهٔ زمانی بین نوبتها و طول دورهٔ درمان را پزشک متخصص بر اساس نوع سرطان، پاسخ بدن و نتیجهٔ آزمایشها تعیین میکند.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیت یا واکنش آلرژیک شدید و پیشین به ایرینوتکان یا داروهای مشابه
- ابتلا به بیماریهای مزمن روده مانند بیماری التهابی روده یا انسداد روده
- بیماریهای کبدی، بهویژه افزایش بیلیروبین خون یا زردی
- مصرف هر داروی دیگر، از جمله داروهای گیاهی، مکملها و ویتامینها
- بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری در آینده نزدیک
- کاهش شدید گلبولهای خونی یا عفونتهای مکرر در گذشته
عوارض احتمالی
- تهوع و استفراغ
- ریزش مو
- خستگی و ضعف عمومی
- کاهش اشتها
- گرفتگی یا درد خفیف شکم
- اسهال شدید یا مداوم، بهویژه اگر با تب همراه باشد یا بیش از یک روز ادامه یابد: این وضعیت میتواند به کمآبی خطرناک بدن بینجامد، پس بیدرنگ به تیم درمان اطلاع دهید
- تب، لرز یا هر نشانهٔ عفونت در دورانی که گلبولهای سفید خون پایین است: بلافاصله با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید
- علائم واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت و گلو، کهیر گسترده یا مشکل در تنفس: فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- تنگی نفس یا سرفهٔ جدید و مداوم: میتواند نشانهٔ آسیب ریوی نادر اما جدی باشد، پس هرچه زودتر توسط پزشک بررسی شود
- خونریزی یا کبودی غیرعادی، یا وجود خون در ادرار یا مدفوع: میتواند نشانهٔ افت شدید پلاکتها باشد و باید سریع به پزشک اطلاع داده شود
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
ایرینوتکان با شماری از داروها تداخل مهم دارد. مصرف همزمان با داروهایی که آنزیمهای کبدی مسئول متابولیسم این دارو را تحت تأثیر قرار میدهند—مانند برخی داروهای ضدتشنج، ریفامپین، برخی داروهای ضدقارچ آزولی یا گیاه سنتجانز—میتواند اثربخشی یا سمّیت دارو را بهطور چشمگیری تغییر دهد. همزمانی با سایر داروهای شیمیدرمانی یا داروهای سرکوبکنندهٔ مغز استخوان، خطر افت گلبولهای خونی را افزایش میدهد و دریافت واکسنهای زنده در طول درمان معمولاً توصیه نمیشود. فهرست کامل داروها، مکملها و داروهای گیاهیِ مصرفی خود را حتماً به پزشک و داروساز بگویید تا هرگونه تداخل احتمالی بررسی و در صورت نیاز، برنامهٔ درمان تنظیم شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
ایرینوتکان با توجه به اثر آن بر سلولهای در حال تقسیم، میتواند برای جنین آسیبزا باشد و بهطور معمول مصرف آن در بارداری توصیه نمیشود، مگر آنکه پزشک با سنجش دقیق فایده و خطر تصمیم دیگری بگیرد. به زنان و مردانی که تحت این درمان هستند توصیه میشود در طول درمان و مدتی پس از پایان آن از یک روش مطمئن پیشگیری از بارداری استفاده کنند. اطلاعات دربارهٔ ورود این دارو به شیر مادر محدود است، اما به دلیل خطرات احتمالی برای شیرخوار، شیردهی در دوران مصرف آن معمولاً توصیه نمیشود. تصمیم نهایی دربارهٔ بارداری، شیردهی یا روش پیشگیری همیشه باید با مشورت پزشک متخصص گرفته شود.
نگهداری
ایرینوتکان معمولاً در بیمارستان یا مرکز شیمیدرمانی نگهداری میشود و توسط پرسنل آموزشدیده آماده و تزریق میشود؛ بیمار بهطور معمول نیازی به نگهداری آن در منزل ندارد. اگر به هر دلیل این دارو در اختیار شما یا خانوادهتان قرار گرفت، باید دور از نور مستقیم و در دمای توصیهشده روی بستهٔ دارو نگهداری شود و همیشه دور از دسترس کودکان بماند. پیش از هر استفاده، تاریخ انقضا و ظاهر محلول را بررسی کنید و داروی تاریخگذشته یا دارای رنگ و کدورت غیرعادی را مصرف نکنید؛ دفع داروی اضافی یا تاریخگذشته باید طبق راهنمایی داروساز انجام شود، نه از طریق زباله یا فاضلاب خانگی معمولی.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی غلیظ | 20 mg / 1mL |
| تزریقی برای محلول | 100 mg |
| تزریقی برای محلول | 20 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۳۰ برند از ۲۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا ریزش مو در درمان با ایرینوتکان حتمی است؟
۰۲چرا درست بعد از تزریق دچار دلپیچه، تعریق یا اسهال میشوم؟
۰۳اگر چند روز پس از تزریق دچار اسهال شدم، چه باید بکنم؟
۰۴آیا در دوران درمان با ایرینوتکان باید از بارداری پیشگیری کنم؟
۰۵آیا مصرف الکل یا غذاهای خاص در دوران درمان با این دارو مشکلساز است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۷۰ فرآوردهٔ ثبتشده، ۳۰ برند از ۲۶ سازنده، در گروه L01XX19. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.