هیدروکورتیزون سدیم فسفات
هیدروکورتیزون سدیم فسفات نوعی کورتیکواستروئیدِ تزریقی است که معادل مصنوعیِ هورمونِ طبیعیِ کورتیزول بدن عمل میکند و برای کنترل سریع التهاب شدید یا جبرانِ کمبود این هورمون به کار میرود.
بیشتر برای درمان اورژانسیِ نارسایی حاد غدهٔ فوقکلیوی، شوک، واکنشهای آلرژیک شدید و تشدید حاد برخی بیماریهای التهابی در بیمارستان تجویز میشود.
این دارو فقط توسط کادر درمان و در محیط بیمارستانی یا کلینیکی تزریق میشود و هرگز نباید بدون نظارت پزشک بهصورت خودسرانه قطع یا تنظیم شود.
اگر پس از تزریق نشانههایی مانند تورم صورت، تنگی نفس، دردِ شدید شکم یا تغییرات روانیِ ناگهانی دیدید، حتماً به تیم درمانی اطلاع دهید یا با اورژانس تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
هیدروکورتیزون سدیم فسفات شکل تزریقی و محلولپذیرِ هیدروکورتیزون است؛ دارویی از خانوادهٔ کورتیکواستروئیدهای سیستمیک (Corticosteroid) که از نظر ساختار و اثر بسیار شبیه کورتیزول، هورمون طبیعیِ غدهٔ فوقکلیوی بدن، است. این دارو با اتصال به گیرندههای اختصاصی درون سلولها، مسیرهای التهابی و واکنش سیستم ایمنی را در سطح ژن کنترل میکند و به همین دلیل اثری سریع و قوی در فرونشاندنِ التهاب و واکنشهای ایمنیِ شدید دارد. چون بهصورت تزریق وریدی یا عضلانی مصرف میشود، عمدتاً در شرایط حاد و اورژانسی یا زمانی که مصرف خوراکی ممکن نیست به کار میرود. هدف اصلی آن یا جبرانِ سریعِ کمبود این هورمون در بدن است یا مهارِ فوریِ التهاب و واکنشهای ایمنیِ خطرناک.
موارد مصرف
- درمان اورژانسیِ نارسایی حاد غدهٔ فوقکلیوی (بحران آدرنال)
- کمکدرمانِ شوک یا افتِ شدید فشار خون که به درمانهای اولیه پاسخ نمیدهد
- کنترل واکنشهای آلرژیک شدید و آنافیلاکسی، همراه با سایر اقدامهای اورژانسی
- تشدید حاد آسم یا بیماریهای شدید تنفسی که نیاز به کنترل سریعِ التهاب دارند
- کنترل تشدید حاد بیماریهای التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو، در بستریِ بیمارستانی
- پوششِ استرسِ دارویی پیش و پس از جراحی در بیمارانی که کورتیکواستروئید مصرف میکنند
روش مصرف
این دارو تقریباً همیشه توسط پرستار یا پزشک و بهصورت تزریق وریدی یا عضلانی در بیمارستان یا کلینیک تجویز میشود و خودتزریقی در منزل برای آن مرسوم نیست. زمانبندی، سرعتِ تزریق و طول دورهٔ درمان کاملاً بر اساس شرایط بالینی، شدتِ بیماری و پاسخ بدن تعیین میشود و تنها پزشک صلاحیتِ تنظیم آن را دارد. اگر این دارو برای دورهٔ طولانیتری تجویز شده باشد، قطع ناگهانیِ آن میتواند خطرناک باشد، زیرا بدن ممکن است توانایی طبیعیِ تولید کورتیزول را موقتاً از دست داده باشد؛ به همین دلیل هرگونه تغییر یا توقفِ درمان باید طبق نظر پزشک و معمولاً بهصورت تدریجی انجام شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
نارسایی حاد غدهٔ فوقکلیه (بحران آدرنال)
همراه با احیای مایعات و اصلاح افت قند انجام میشود؛ درمان را برای انتظار آزمایش به تأخیر نیندازید.
شوک یا افت شدید فشار خون مقاوم به درمان اولیه
فقط کمکدرمان است و باید همراه با مایعات، داروهای تنگکنندهٔ عروق و درمان علت شوک انجام شود.
واکنش آلرژیک شدید و آنافیلاکسی
آدرنالین داخلعضلانی درمان خط اول است؛ هیدروکورتیزون نباید جایگزین آدرنالین یا اقدامات احیایی شود.
تشدید شدید و حاد آسم (وضعیت آسمی)
درمان کوتاهمدت و کمکی است و جایگزین اکسیژن، داروهای گشادکنندهٔ برونش یا مراقبت تنفسی نمیشود.
تشدید حاد شدید کولیت اولسراتیو در بیمار بستری
فقط در بیمارستان و با پایش دقیق انجام شود؛ در صورت پاسخ ناکافی، ادامهٔ طولانیمدت کورتیکواستروئید مناسب نیست.
پوشش استرس دارویی پیش و پس از جراحی در مصرفکنندگان کورتیکواستروئید
در جراحیهای کوچکتر دوز کمتر است و بر اساس نوع عمل و مقدار کورتیکواستروئید قبلی تنظیم میشود؛ درمان طولانیمدت نباید ناگهانی قطع شود.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیتِ شناختهشده به هیدروکورتیزون یا دیگر کورتیکواستروئیدها
- سابقهٔ عفونتِ فعال، بهویژه عفونت قارچیِ سیستمیک، سل یا عفونتهای ویروسیِ جدی
- بیماریهای زمینهای مانند دیابت، فشار خون بالا، زخم معده، پوکی استخوان یا بیماریهای قلبی و کلیوی
- مصرف همزمانِ سایر داروها، بهویژه ضدانعقادها، ضدالتهابهای غیراستروئیدی، دیورتیکها یا داروهای دیابت
- بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری
- سابقهٔ اختلالات روانی یا نوسانات خلقیِ شدید
عوارض احتمالی
- افزایش موقتِ قند خون
- احتباس آب و نمک و تورمِ خفیفِ دست یا پا
- افزایش اشتها
- بیخوابی یا بیقراریِ گذرا
- سوزش یا ناراحتیِ خفیف در محلِ تزریق
- افزایشِ خفیفِ فشار خون
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند تورمِ صورت و گلو، کهیرِ گسترده یا تنگیِ نفس؛ در این حالت با اورژانس تماس بگیرید.
- علائمِ خونریزی گوارشی مانند مدفوعِ سیاه یا استفراغِ خونآلود؛ فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
- تبِ مداوم، لرز یا نشانههای عفونتِ پنهان که بهدلیلِ سرکوبِ سیستم ایمنی ممکن است دیر تشخیص داده شود؛ سریع به پزشک اطلاع دهید.
- تغییراتِ روانیِ ناگهانی مانند گیجیِ شدید، افسردگیِ عمیق یا بیقراریِ غیرعادی؛ با پزشک تماس بگیرید.
- ضعفِ شدیدِ عضلانی، افتِ فشار خون یا خستگیِ شدید پس از قطع یا کاهشِ دوز؛ این میتواند نشانهٔ کمبودِ کورتیزول باشد و باید فوراً به پزشک اطلاع داده شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
هیدروکورتیزون سدیم فسفات میتواند با داروهای ضدالتهابِ غیراستروئیدی تداخل داشته و خطر زخم و خونریزی گوارشی را افزایش دهد، با داروهای دفعکنندهٔ پتاسیم مانند برخی دیورتیکها خطرِ افتِ پتاسیمِ خون را بالا ببرد، اثر داروهای ضدانعقادِ خون و داروهای کنترلِ قند خون را تغییر دهد، و پاسخ ایمنیِ بدن به واکسنهای زنده را کاهش دهد. برخی داروهایی که روی آنزیمهای کبدی اثر میگذارند نیز میتوانند سطحِ این دارو در بدن را بالا یا پایین ببرند. فهرست کاملِ داروها، مکملها و گیاهان داروییِ مصرفیتان را حتماً به پزشک و داروساز خود بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اطلاعاتِ موجود نشان میدهد هیدروکورتیزون نسبت به برخی کورتیکواستروئیدهای دیگر کمتر از جفت عبور میکند، اما مصرف آن در بارداری تنها زمانی توصیه میشود که پزشک ضرورتِ بالینیِ روشنی مانند بحران آدرنال یا بیماریِ تهدیدکنندهٔ شدید را تشخیص دهد. مقدارِ کمی از این دارو ممکن است وارد شیرِ مادر شود؛ در دوزهای معمولِ درمانی معمولاً بیخطر تلقی میشود، اما تصمیمِ نهایی دربارهٔ ادامهٔ شیردهی همزمان با مصرف این دارو باید با نظر پزشک گرفته شود.
نگهداری
از آنجا که این دارو معمولاً در بیمارستان یا کلینیک تهیه و تزریق میشود، نگهداریِ آن بر عهدهٔ کادر درمان است. در صورتی که ویال یا آمپولِ آن در منزل نگهداری میشود، باید دور از نورِ مستقیم و گرما، در دمای اتاق و دور از دسترسِ کودکان قرار گیرد؛ پیش از استفاده تاریخِ انقضا بررسی شود و اگر محلول کدر، تغییررنگیافته یا دارای ذراتِ معلق بود، از مصرفِ آن خودداری و به داروساز اطلاع داده شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 50 mg / 1mL |
| تزریقی برای محلول | 100 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۷ برند از ۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱تفاوتِ هیدروکورتیزون تزریقی با قرص یا پمادِ هیدروکورتیزون در چیست؟
۰۲آیا میتوان این دارو را در منزل و بدون حضورِ پزشک تزریق کرد؟
۰۳چرا در بحرانِ آدرنال از این دارو استفاده میشود؟
۰۴آیا بلافاصله پس از تزریق ممکن است واکنشی رخ دهد؟
۰۵آیا مصرفِ طولانیمدت یا مکررِ این دارو خطر دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۷ فرآوردهٔ ثبتشده، ۷ برند از ۶ سازنده، در گروه H02AB09. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.