هیدروکورتیزون
هیدروکورتیزون شکل دارویی هورمون کورتیزول است، از خانوادهٔ گلوکوکورتیکوئیدها (Glucocorticoid)، که یا کمبود این هورمون را در بدن جبران میکند یا التهاب شدید را مهار میکند.
بیشترین کاربرد آن جایگزینی هورمونی در کمکاری غدهٔ فوقکلیوی است؛ شکل تزریقی آن نیز در شرایط اورژانسی مانند واکنش آلرژیک شدید یا حملهٔ شدید آسم به کار میرود.
این دارو، بهویژه پس از مصرف طولانی، هرگز نباید ناگهان قطع شود، چون بدن ممکن است برای ازسرگیری تولید طبیعی کورتیزول به زمان نیاز داشته باشد.
اگر بیماری حاد، تب بالا، نیاز به جراحی یا استرس شدیدی پیش آمد، یا نشانههایی مثل ضعف شدید و افت فشار خون داشتید، بیدرنگ با پزشک مشورت کنید یا به اورژانس مراجعه کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
هیدروکورتیزون در واقع همان کورتیزول است؛ هورمونی که بهطور طبیعی از غدهٔ فوقکلیوی ترشح میشود و نسخهٔ دارویی آن برای جایگزینی این هورمون یا کنترل التهاب ساخته شده است. این دارو از گروه دارویی کورتیکواستروئیدها (Corticosteroids) است و دقیقتر بگوییم، در زیرگروه گلوکوکورتیکوئیدها جای میگیرد؛ هم اثر ضدالتهابی و سرکوبکنندهٔ ایمنی دارد و هم، برخلاف بسیاری از کورتیکواستروئیدهای مصنوعی، تا حدودی در تنظیم آب و نمک بدن نقش دارد. مکانیسم اثر آن اتصال به گیرندههای اختصاصی داخل سلولی و تغییر فعالیت ژنهای مرتبط با التهاب و متابولیسم است. شکل قرصی آن معمولاً برای درمان جایگزینی درازمدت در کمکاری غدهٔ فوقکلیوی و شکل تزریقی آن برای شرایط حاد و اورژانسی به کار میرود.
موارد مصرف
- جایگزینی هورمونی در کمکاری غدهٔ فوقکلیوی (نارسایی آدرنال)
- درمان اورژانسی بحران آدرنال (Adrenal Crisis)
- کنترل واکنش آلرژیک شدید و آنافیلاکسی، بهعنوان درمان کمکی
- کنترل تشدید شدید آسم یا سایر بیماریهای تنفسی التهابی
- کمک به درمان برخی بیماریهای التهابی و خودایمنی، به تشخیص پزشک
- پوشش هورمونی در جراحی یا استرس شدید برای بیماران دارای کمبود کورتیزول
روش مصرف
قرص هیدروکورتیزون را دقیقاً طبق برنامهای که پزشک تعیین کرده مصرف کنید. در درمان جایگزینی، پزشک معمولاً زمانبندی مصرف را طوری تنظیم میکند که به ریتم طبیعی ترشح کورتیزول بدن در طول روز نزدیک باشد؛ به همین دلیل تغییر خودسرانهٔ ساعت مصرف توصیه نمیشود. مصرف همراه با غذا معمولاً ناراحتی گوارشی را کم میکند، مگر پزشک دستور دیگری داده باشد. شکل تزریقی فقط توسط کادر درمانی و در شرایط حاد تجویز و تزریق میشود. مهمترین اصل این است که این دارو، بهویژه اگر بیش از چند روز مصرف شده باشد، هرگز نباید ناگهان قطع شود؛ هرگونه تغییر در نحوهٔ مصرف یا قطع آن باید تدریجی و با هماهنگی پزشک انجام شود. در روزهای بیماری، تب، عفونت یا پیش از جراحی نیز پزشک ممکن است تنظیم موقت درمان را لازم بداند؛ این موضوع را از پیش با او در میان بگذارید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
جایگزینی هورمونی در کمکاری غدهٔ فوقکلیوی (نارسایی آدرنال)
درمان معمولاً طولانیمدت است؛ قرص با یا بدون غذا مصرف میشود و پس از مصرف طولانی نباید ناگهانی قطع شود.
بحران آدرنال
اورژانسی تهدیدکنندهٔ حیات است و باید همزمان مایعدرمانی و پایش قند، فشارخون و الکترولیتها در بیمارستان انجام شود.
واکنش آلرژیک شدید یا آنافیلاکسی مقاوم
آدرنالین درمان اصلی است و هیدروکورتیزون نباید جایگزین آن یا باعث تأخیر در تزریقش شود.
تشدید شدید آسم
در حملهٔ شدید و محیط بیمارستانی، همراه درمانهای گشادکنندهٔ راه هوایی استفاده میشود و درمان نگهدارندهٔ روزانهٔ آسم نیست.
بیماریهای التهابی و خودایمنی منتخب
این بازه برای درمان سیستمیک کوتاهمدتِ موارد منتخب است؛ در بیماریهای شدید ممکن است شکل تزریقی در بیمارستان لازم شود.
پوشش هورمونی در جراحی بزرگ یا استرس شدید در بیماران مبتلا به کمبود کورتیزول
برای بیمار دارای نارسایی یا سرکوب محور آدرنال است؛ پس از رفع استرس و تحمل خوراکی، به دوز جایگزینی معمول برگردانده میشود.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیت شناختهشده به هیدروکورتیزون یا سایر کورتیکواستروئیدها
- وجود عفونت فعال، بهویژه عفونت قارچی، سل یا هرپس، چون این دارو میتواند نشانههای عفونت را پنهان کند یا آن را تشدید کند
- ابتلا به دیابت، فشار خون بالا، بیماری قلبی یا پوکی استخوان
- سابقهٔ زخم گوارشی یا خونریزی دستگاه گوارش
- آبمروارید، گلوکوم یا سایر مشکلات چشمی
- بارداری، شیردهی، یا هر داروی دیگری—از جمله داروهای بدون نسخه و مکملها—که مصرف میکنید
عوارض احتمالی
- افزایش اشتها و افزایش وزن
- بیخوابی یا تغییر در الگوی خواب
- ناراحتی گوارشی یا سوءهاضمه
- بیقراری، تحریکپذیری یا نوسان خفیف خلق
- احتباس آب و ورم خفیف
- آکنه یا سایر تغییرات خفیف پوستی
- نشانههای بحران آدرنال—مثل ضعف شدید، تهوع و استفراغ مداوم یا افت فشار خون—بهویژه اگر دارو قطع یا فراموش شده باشد؛ در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تب مداوم یا نشانههای عفونتی که بهبود نمییابد؛ چون این دارو میتواند عفونت را پنهان کند، این علائم را زودتر به پزشک اطلاع دهید.
- تغییرات شدید روانی مانند افسردگی عمیق یا افکار آسیب به خود؛ در این موارد بیدرنگ به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
- نشانههای خونریزی گوارشی مانند مدفوع سیاهرنگ یا استفراغ خونی؛ در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- ضعف غیرمعمول عضلانی، درد استخوان یا شکستگی بدون دلیل روشن در مصرف درازمدت؛ این نشانهها را حتماً به پزشک بگویید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
هیدروکورتیزون میتواند با داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی خطر زخم و خونریزی گوارشی را بالا ببرد، با داروهای ضدانعقاد خون نحوهٔ اثرشان را تغییر دهد، با داروهای دیابت اثر کنترل قند خون را کم کند، و با برخی داروهای ضدقارچ یا آنتیبیوتیکها متابولیسم خودش دستخوش تغییر شود. مصرف همزمان با ادرارآورها نیز میتواند افت پتاسیم خون را تشدید کند، و دریافت واکسنهای زنده در دوران مصرف این دارو معمولاً توصیه نمیشود. به همین دلیل، فهرست کامل داروها، مکملها و واکسنهایی که مصرف میکنید یا قرار است دریافت کنید را به پزشک و داروسازتان بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
بخش زیادی از هیدروکورتیزون پیش از رسیدن به جنین در جفت غیرفعال میشود؛ با این حال، تصمیم ادامه یا شروع مصرف در دوران بارداری—بهویژه در زنانی که کمکاری غدهٔ فوقکلیوی دارند و قطع درمان برایشان خطرناک است—باید با ارزیابی دقیق پزشک متخصص انجام شود. مقدار کمی از این دارو نیز وارد شیر مادر میشود؛ در دوزهای معمول جایگزینی معمولاً بیخطر تلقی میشود، اما در صورت نیاز به دوزهای بالاتر یا مصرف طولانیمدت، حتماً دربارهٔ شیردهی با پزشک مشورت کنید.
نگهداری
این دارو را در دمای اتاق، دور از نور مستقیم آفتاب، رطوبت و گرمای زیاد نگه دارید و دمای دقیق نگهداری را از روی برچسب همان بستهای که در اختیار دارید بررسی کنید، چون ممکن است بین برندهای مختلف کمی متفاوت باشد. هر دو شکل دارو را دور از دسترس کودکان قرار دهید، پیش از مصرف تاریخ انقضا را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته یا استفادهنشده را طبق راهنمایی داروخانه دور بریزید، نه در سطل زبالهٔ خانگی یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی برای محلول | 100 mg |
| انما (تنقیه) | 100 mg / 60mL |
| قرص | 10 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۳۶ برند از ۴۴ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا گاهی قرص هیدروکورتیزون باید در ساعتهای نامساوی روز—مثلاً بیشتر صبح و کمتر بعدازظهر—مصرف شود؟
۰۲آیا میتوانم مصرف هیدروکورتیزون را خودم و ناگهان قطع کنم؟
۰۳در روزهای بیماری یا پیش از جراحی باید کار خاصی انجام دهم؟
۰۴آیا هیدروکورتیزون همان کورتونی است که در پماد یا آمپولهای دیگر میشناسم؟
۰۵آیا این دارو باعث افزایش وزن میشود؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۷۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۳۶ برند از ۴۴ سازنده، در گروه H02AB09. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.