دیکلوفناک سدیم
دیکلوفناک سدیم دارویی از گروه ضدالتهابهای غیراستروئیدی (NSAID) است که در قرص آهستهرهش، آمپول تزریقی و شیاف برای کاهش درد و التهاب به کار میرود.
بیشتر برای کنترل درد و التهاب آرتروز و آرتریت روماتوئید، تسکین سریع درد شدید کولیک کلیوی، و کاهش درد پس از عمل یا آسیبهای عضلانیاسکلتی تجویز میشود.
دیکلوفناک میتواند به معده آسیب بزند و خطر خونریزی گوارشی، آسیب کلیوی و مشکلات قلبیعروقی مانند سکته قلبی و سکته مغزی را افزایش دهد؛ در افرادی که سابقه بیماری قلبیعروقی یا نارسایی قلبی دارند، این دارو معمولاً توصیه نمیشود و باید پیش از مصرف حتماً با پزشک مشورت شود.
اگر دردتان ادامه داشت، نشانههای گوارشی مانند درد شدید شکم یا مدفوع تیره دیدید، یا سابقه بیماری قلبی، کلیوی یا فشار خون بالا دارید، پیش از مصرف یا ادامه آن با پزشک مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
دیکلوفناک سدیم دارویی از گروه ضدالتهابهای غیراستروئیدی (NSAID) و از خانواده مشتقات فنیلاستیکاسید است که برای کاهش درد، التهاب و تب در بیماریهای اسکلتیعضلانی و دردهای حاد به کار میرود. این دارو با مهار آنزیم سیکلواکسیژناز، از ساختهشدن موادی به نام پروستاگلاندین که در ایجاد درد، التهاب و تب نقش دارند، جلوگیری میکند. با کاهش این مواد، دیکلوفناک هم درد و تورم مفاصل و بافتهای نرم را کم میکند و هم در دردهای شدیدی مانند کولیک کلیوی بهسرعت اثر میگذارد. در ایران این دارو بیشتر با نام تجاری ولتارن و نیز بهصورت ژنریک در قرص آهستهرهش، آمپول تزریقی و شیاف عرضه میشود؛ شکل تزریقی آن عمدتاً در مراکز درمانی و برای دردهای حاد بهکار میرود، نه تزریق خودسرانه در منزل. انتخاب شکل دارویی، مقدار و مدت مصرف مناسب بر عهده پزشک یا داروساز است.
موارد مصرف
- کاهش درد و التهاب در آرتروز (استئوآرتریت)
- کنترل آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی) و اسپوندیلیت آنکیلوزان
- تسکین سریع درد شدید کولیک کلیوی (سنگ کلیه)، معمولاً بهصورت تزریقی
- کاهش درد و تورم پس از عملهای جراحی یا آسیبهای اسکلتیعضلانی مانند رگبهرگشدگی
- تسکین دردهای قاعدگی (دیسمنوره)
- کنترل حمله حاد نقرس
روش مصرف
دیکلوفناک را دقیقاً طبق دستور پزشک و برچسب روی بسته دارو مصرف کنید. قرص آهستهرهش را کامل و با یک لیوان آب فرو دهید و هرگز آن را خرد، له یا جویده نکنید؛ این کار پوشش ویژه قرص را از بین میبرد و میتواند اثر دارو را تغییر دهد و تحریک معده را بیشتر کند. بهتر است این قرص را همراه غذا مصرف کنید و تا نیم ساعت بعد دراز نکشید. شکل تزریقی دیکلوفناک را معمولاً پزشک یا پرستار و بهصورت عمقی در عضله تزریق میکند و برای تزریق خودسرانه در منزل مناسب نیست. اگر شیاف دیکلوفناک تجویز شده، پیش از استفاده دستها را بشویید، آن را ترجیحاً پس از دفع مدفوع وارد مقعد کنید، و در صورت التهاب یا خونریزی اخیر مقعد، پیش از مصرف به پزشک اطلاع دهید. نوبتهای مصرف را فراموش نکنید و اگر نوبتی جا ماند، دوز بعدی را دوبرابر نکنید. دیکلوفناک معمولاً در کمترین مقدار مؤثر و کوتاهترین مدت لازم تجویز میشود؛ ادامه یا قطع آن، بهویژه در بیماریهای مزمن مفصلی، باید با هماهنگی پزشک باشد.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
آرتروز (استئوآرتریت)
فرم خوراکی را با آب، ترجیحاً همراه یا پس از غذا، کامل ببلعید و قرص یا کپسول آهستهرهش را نجوید یا خرد نکنید.
آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی)
مصرف منظم برای کنترل درد و التهاب انجام میشود؛ فرآوردههای مختلف دیکلوفناک را همزمان، بدون محاسبه مجموع دوز، مصرف نکنید.
اسپوندیلیت آنکیلوزان
سقف معمول این بیماری ۱۲۵ میلیگرم در روز است؛ فرم خوراکی آهستهرهش یا طولانیرهش باید کامل بلعیده شود.
کولیک کلیوی حاد (درد ناشی از سنگ کلیه)
حداکثر ۱۵۰ میلیگرم در ۲۴ ساعت و فقط برای مدت کوتاه؛ تزریق باید در مرکز درمانی انجام شود و تداوم درد نیازمند ارزیابی فوری است.
درد حاد پس از عمل جراحی
تزریق فقط در بیمارستان یا مرکز درمانی انجام شود؛ در کودکان از تزریق استفاده نمیشود و شیاف ۲۵ میلیگرمی باید متناسب با وزن مصرف شود.
درد و التهاب ناشی از آسیب اسکلتیعضلانی مانند رگبهرگشدگی
با کمترین دوز مؤثر و برای کوتاهترین مدت مصرف شود؛ قرص یا کپسول آهستهرهش را کامل ببلعید و با غذا یا پس از غذا مصرف کنید.
دردهای قاعدگی (دیسمنوره)
با غذا یا پس از غذا مصرف شود؛ درد شدید یا طولانیتر از معمول باید از نظر علت زمینهای بررسی شود.
حمله حاد نقرس
پس از فروکش حمله ادامه داده نشود؛ مصرف همزمان با ایبوپروفن، ناپروکسن یا سایر داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی خطر عوارض را افزایش میدهد.
پیش از مصرف بدانید
- سابقه زخم معده، خونریزی گوارشی یا بیماریهای التهابی روده مانند کولیت
- بیماری قلبیعروقی شناختهشده (مانند سابقه سکته قلبی، آنژین صدری، بیماری عروق محیطی یا سکته مغزی)، نارسایی قلبی متوسط تا شدید (که در این موارد دیکلوفناک معمولاً توصیه نمیشود)، یا فشار خون بالا
- بیماری کلیوی یا کبدی، یا سن بالا (سالمندی)، بهدلیل خطر بیشتر عوارض
- حساسیت به دیکلوفناک، آسپرین یا سایر داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، یا سابقه آسم و کهیر مرتبط با مصرف این داروها
- بارداری، قصد بارداری یا دوران شیردهی
- مصرف داروهای رقیقکننده خون، کورتیکواستروئیدها، سایر مسکنهای ضدالتهاب، برخی داروهای ضدافسردگی، یا داروهای فشار خون و کلیه
عوارض احتمالی
- ناراحتی، سوزش یا درد خفیف معده
- سوءهاضمه، نفخ یا تهوع
- سردرد و سرگیجه
- اسهال یا یبوست خفیف
- درد، قرمزی یا سفتی خفیف و گذرا در محل تزریق آمپول یا مصرف شیاف
- نشانههای خونریزی گوارشی مانند مدفوع سیاه یا قیریرنگ، استفراغ خونی یا موادی شبیه تفاله قهوه؛ اورژانسی است، بیدرنگ با اورژانس تماس بگیرید یا به نزدیکترین مرکز درمانی مراجعه کنید.
- علائم مشکل قلبی یا سکته مغزی مانند درد ناگهانی قفسه سینه، تنگی نفس یا بیحسی و ضعف یکطرفه بدن؛ اورژانسی است، سریعاً با اورژانس تماس بگیرید.
- واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت، لب یا گلو، کهیر گسترده یا مشکل در تنفس؛ اورژانسی است، بیدرنگ با اورژانس تماس بگیرید.
- بثورات پوستی گسترده، تاول یا پوستهپوستهشدن پوست، یا زخم در دهان همراه با تب؛ هرچند نادر، میتواند نشانه یک واکنش پوستی جدی باشد؛ در این صورت بیدرنگ مصرف دارو را قطع کنید و به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
- زردی پوست یا چشمها، ادرار تیره، خستگی غیرعادی یا درد شدید بالای شکم که میتواند نشانه آسیب کبدی باشد؛ در این صورت به پزشک مراجعه کنید.
- کاهش چشمگیر حجم ادرار، تورم ناگهانی دست و پا یا افزایش وزن سریع که میتواند نشانه مشکل کلیوی باشد؛ در این صورت در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید.
- درد شدید، تورم غیرعادی یا تغییر رنگ پوست در محل تزریق آمپول که میتواند نشانه آسیب بافتی نادر باشد؛ در این صورت به پزشک اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
دیکلوفناک میتواند با داروهای رقیقکننده خون مانند وارفارین تداخل داشته باشد و خطر خونریزی را افزایش دهد. مصرف همزمان با آسپرین یا سایر ضدالتهابهای غیراستروئیدی توصیه نمیشود، چون احتمال آسیب معده و خونریزی گوارشی را بیشتر میکند؛ ترکیب با کورتیکواستروئیدها یا برخی داروهای ضدافسردگی (مانند فلوکستین و سرترالین) نیز همین خطر را بالا میبرد. این دارو ممکن است اثر داروهای فشار خون و ادرارآورها را کم کند، و ترکیب آن با مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین و دیورتیکها میتواند خطر آسیب کلیوی را بیشتر کند. در مصرف همزمان با لیتیوم، دیگوکسین یا متوترکسات، سطح خونی این داروها ممکن است بالا برود، و نوشیدن مکرر الکل خطر آسیب معده و کبد را افزایش میدهد. فهرست کامل داروها، مکملها و گیاهان دارویی مصرفیتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
مصرف دیکلوفناک از حدود هفته بیستم بارداری به بعد، و بهطور قطعی در سهماهه سوم، توصیه نمیشود؛ زیرا میتواند مایع آمنیوتیک اطراف جنین را کم کند، بر کارکرد کلیه جنین اثر بگذارد و در ماههای پایانی بارداری، مجرای شریانی قلب جنین را زودتر از موعد ببندد. در سهماهه اول و دوم بارداری نیز این دارو فقط در صورت نیاز قطعی و با صلاحدید پزشک مصرف میشود. مقدار بسیار کمی از دیکلوفناک وارد شیر مادر میشود و مصرف کوتاهمدت و در کمترین مقدار مؤثر آن، معمولاً در دوران شیردهی بیخطر در نظر گرفته میشود، اما تصمیم نهایی درباره مصرف در بارداری یا شیردهی را باید با پزشک یا داروساز هماهنگ کرد.
نگهداری
دیکلوفناک را در دمای اتاق و دور از رطوبت، گرما و نور مستقیم آفتاب نگهداری کنید، نه در حمام. اگر شیاف دیکلوفناک تجویز شده، طبق راهنمای داخل بسته، در صورت نیاز آن را در یخچال (نه فریزر) نگهداری کنید. بسته دارو، بهویژه آمپولها و شیافها را دور از دسترس کودکان قرار دهید. پیش از مصرف تاریخ انقضا را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته را طبق راهنمایی داروخانه دفع کنید، نه در زباله یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص آهستهرهش | 75 mg |
| قرص آهستهرهش | 100 mg |
| قرص آهستهرهش | 25 mg |
| قرص آهستهرهش | 150 mg |
| قرص آهستهرهش | 25 mg / 1mL |
| شیاف | 100 mg |
| شیاف | 50 mg |
| قرص طولانیرهش | 100 mg |
| قرص طولانیرهش | 25 mg |
| قرص طولانیرهش | 50 mg |
| کپسول آهستهرهش | 100 mg |
| کپسول آهستهرهش | 25 mg / 1mL |
| تزریقی | 100 mg |
| تزریقی | 150 mg |
| تزریقی | 25 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۶۲ برند از ۵۰ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا آمپول دیکلوفناک برای درد کلیه (کولیک کلیوی) مؤثر است؟
۰۲چرا نباید قرص آهستهرهش دیکلوفناک را خرد یا نصف کرد؟
۰۳تفاوت دیکلوفناک سدیم و دیکلوفناک پتاسیم چیست؟
۰۴آیا شیاف دیکلوفناک به اندازه قرص آن روی معده اثر میگذارد؟
۰۵آیا مصرف طولانیمدت دیکلوفناک بدون نظر پزشک مشکلی دارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲۲۸ فرآوردهٔ ثبتشده، ۶۲ برند از ۵۰ سازنده، در گروه M01AB05. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.