سیکلوفسفامید
سیکلوفسفامید دارویی از گروه عوامل آلکیلهکننده (Alkylating Agent) است که رشد و تکثیر سلولهای سرطانی و برخی سلولهای فعال سیستم ایمنی را متوقف میکند.
این دارو عمدتاً در شیمیدرمانی انواعی از سرطانهای خون و لنف و برخی تومورهای دیگر، و همچنین در درمان بیماریهای خودایمنی شدید مانند لوپوس، به کار میرود.
مهمترین نکتهٔ ایمنی، احتمال کاهش گلبولهای خونی و آسیب به مثانه است؛ به همین دلیل نوشیدن مایعات فراوان و پیگیری منظم آزمایش خون در دورهٔ درمان ضروری است.
در صورت بروز تب، نشانههای عفونت، خون در ادرار، کبودی یا خونریزی غیرعادی، یا هرگونه علامت نگرانکننده، باید بلافاصله با پزشک تماس گرفته شود.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سیکلوفسفامید (Cyclophosphamide)، که در ایران با نام تجاری اندوکسان نیز شناخته میشود، دارویی از دستهٔ عوامل آلکیلهکننده (Alkylating Agent) و از خانوادهٔ خردل نیتروژن است و در گروه داروهای ضدسرطان و سرکوبکنندهٔ ایمنی قرار میگیرد. این دارو ابتدا در کبد به شکل فعال خود درمیآید و سپس با اتصال به مادهٔ ژنتیکی سلولها (DNA)، از تقسیم و تکثیر آنها جلوگیری میکند. به همین دلیل بیشترین اثر را روی سلولهایی میگذارد که سریع تقسیم میشوند؛ از جمله سلولهای سرطانی و برخی سلولهای فعال سیستم ایمنی. سیکلوفسفامید هم بهصورت تزریقی در بیمارستان یا کلینیک و هم به شکل قرص خوراکی مصرف میشود و دوز و برنامهٔ زمانی آن را پزشک متخصص، بر اساس نوع بیماری، تعیین میکند.
موارد مصرف
- شیمیدرمانی برخی لنفومها (سرطانهای غدد لنفاوی)
- درمان برخی لوسمیها (سرطانهای خون)
- بخشی از رژیم درمانی سرطان پستان و برخی تومورهای توپر دیگر
- آمادهسازی پیش از پیوند مغز استخوان یا سلولهای بنیادی خونساز
- درمان بیماریهای خودایمنی شدید مانند لوپوس و التهاب عروق (وسکولیت)
- کنترل برخی موارد سندرم نفروتیک مقاوم به درمان، بهویژه در کودکان
روش مصرف
دوز و برنامهٔ زمانی مصرف سیکلوفسفامید کاملاً بر اساس نوع بیماری، وضعیت بیمار و نتیجهٔ آزمایشها توسط پزشک متخصص تعیین میشود و نباید بدون نظر او تغییر کند یا قطع شود. اگر قرص مصرف میکنید، ترجیحاً آن را صبحها و همراه یک لیوان آب کامل میل کنید تا در طول روز فرصت کافی برای نوشیدن مایعات و دفع ادرار داشته باشید؛ در صورت تهوع، مصرف همراه غذا میتواند کمککننده باشد، مگر پزشک دستور دیگری داده باشد. در روزهای مصرف دارو، نوشیدن آب فراوان و تخلیهٔ مکرر مثانه اهمیت زیادی دارد و به کاهش خطر آسیب به مثانه کمک میکند. شکل تزریقی این دارو را کادر درمان، در بیمارستان یا کلینیک و معمولاً همراه با مایعدرمانی و گاهی داروی محافظ مثانه، تجویز و تحت نظر میگیرد. در هر صورت، پایبندی دقیق به برنامهٔ درمانی و مراجعهٔ منظم برای آزمایش خون، به تضمین اثربخشی و ایمنی درمان کمک میکند.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت یا واکنش آلرژیک به سیکلوفسفامید یا داروهای مشابه مانند ایفوسفامید
- وجود هرگونه عفونت فعال، یا بیماری زمینهای مغز استخوان، کبد یا کلیه
- بارداری، شیردهی، یا هرگونه برنامه برای بارداری در آینده
- مصرف هر داروی دیگر، از جمله داروهای گیاهی و مکملها، و هرگونه واکسیناسیون اخیر یا برنامهریزیشده
- سابقهٔ مشکلات مثانه، خونریزی غیرعادی، یا دریافت شیمیدرمانی یا پرتودرمانی در گذشته
- نگرانی دربارهٔ باروری، بهویژه در بیماران جوانتر، پیش از شروع درمان
عوارض احتمالی
- تهوع و استفراغ
- ریزش مو (معمولاً موقت و برگشتپذیر)
- کاهش اشتها و احساس خستگی
- زخم یا التهاب دهان
- بینظمی قاعدگی یا قطع موقت پریود
- اسهال یا ناراحتی خفیف گوارشی
- تب، لرز یا نشانههای عفونت بهدلیل کاهش گلبولهای سفید خون؛ در این حالت باید فوراً با پزشک یا اورژانس تماس گرفته شود.
- دیدن خون در ادرار یا سوزش و درد هنگام دفع ادرار، که میتواند نشانهٔ آسیب به مثانه باشد؛ نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد.
- کبودی یا خونریزی غیرعادی بهدلیل کاهش پلاکتهای خون؛ در صورت بروز، باید سریعاً به پزشک اطلاع داده شود.
- علائم واکنش آلرژیک شدید مانند تورم صورت و گلو، کهیر گسترده یا تنگی نفس؛ در این شرایط باید فوراً با اورژانس تماس گرفته شود.
- تنگی نفس شدید، سرفهٔ مداوم یا درد قفسهٔ سینه؛ نیازمند مراجعهٔ سریع به پزشک است.
- زردی پوست یا سفیدی چشمها بهعنوان نشانهٔ احتمالی آسیب کبدی؛ باید در اولین فرصت به پزشک اطلاع داده شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
سیکلوفسفامید میتواند با برخی داروهای دیگر تداخل داشته باشد. برای نمونه، مصرف همزمان با آلوپورینول (داروی نقرس) ممکن است خطر کاهش شدید گلبولهای خونی را افزایش دهد، و برخی داروهای بیهوشی مانند سوکسینیلکولین میتوانند طولانیتر از حد معمول اثر بگذارند. مصرف همزمان با سایر داروهای شیمیدرمانی، سرکوبکنندهٔ ایمنی، یا پرتودرمانی نیز میتواند فشار روی مغز استخوان را افزایش دهد، و واکسنهای زنده در دورهٔ درمان معمولاً توصیه نمیشوند. به همین دلیل، فهرست کامل داروها، مکملها و واکسنهایی را که اخیراً مصرف کردهاید یا قرار است دریافت کنید، حتماً به پزشک و داروساز بگویید تا تداخلهای احتمالی بررسی و مدیریت شوند.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
سیکلوفسفامید در بارداری، بهویژه در سهماههٔ اول، میتواند برای جنین بسیار خطرناک باشد و مصرف آن در دوران بارداری ممنوع است؛ زنان و مردانی که این دارو را مصرف میکنند باید در طول درمان و مدتی پس از پایان آن، از یک روش پیشگیری مطمئن از بارداری استفاده کنند. این دارو همچنین در شیر مادر ترشح میشود و به همین دلیل شیردهی در دورهٔ درمان توصیه نمیشود. تصمیمگیری نهایی دربارهٔ بارداری، فرزندآوری و شیردهی را همیشه با پزشک متخصص در میان بگذارید.
نگهداری
سیکلوفسفامید را در دمای اتاق و دور از نور مستقیم و رطوبت نگهداری کنید، مگر اینکه داروساز دستور دیگری داده باشد. این دارو را همیشه دور از دسترس و دید کودکان قرار دهید و پیش از مصرف، تاریخ انقضای آن را بررسی کنید. از آنجا که این دارو از دستهٔ داروهای سیتوتوکسیک (ضدسرطان) است، داروی اضافی یا تاریخگذشته را در زبالهٔ خانگی دور نریزید و برای دفع ایمن آن با داروخانه مشورت کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی برای محلول | 200 mg |
| تزریقی برای محلول | 500 mg |
| تزریقی برای محلول | 1 g |
| قرص | 200 mg |
| قرص | 50 mg |
| قرص | 1 g |
| قرص | 500 mg |
| تزریقی | 200 mg |
| تزریقی | 200 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۲ برند از ۲۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا سیکلوفسفامید همیشه بهعنوان شیمیدرمانی استفاده میشود؟
۰۲چرا در دورهٔ مصرف این دارو باید مایعات زیادی بنوشم؟
۰۳آیا ریزش موی ناشی از این دارو دائمی است؟
۰۴آیا سیکلوفسفامید روی باروری تأثیر میگذارد؟
۰۵اگر یک نوبت مصرف قرص را فراموش کنم چه کار کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۲۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۲ برند از ۲۱ سازنده، در گروه L01AA01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.