کلرامفنیکل
کلرامفنیکل یک آنتیبیوتیکِ وسیعطیف است که با متوقفکردنِ ساختِ پروتئین در باکتری، از رشد و تکثیرِ آن جلوگیری میکند.
امروزه عمدتاً برای عفونتهای جدی و گاه مقاوم بهکار میرود که داروهای ایمنترِ دیگر برایشان مؤثر یا در دسترس نباشند، مانند برخی موارد تبِ تیفوئید یا مننژیتِ باکتریایی.
مهمترین نگرانیِ این دارو اثرِ احتمالیاش بر مغزِ استخوان و خون است؛ به همین دلیل مصرفش همیشه با آزمایشهای دورهایِ خون و زیرِ نظرِ پزشک همراه است.
اگر کبودیِ غیرعادی، خونریزیِ لثه یا بینی، رنگپریدگیِ شدید یا تبِ مداوم دیدید، بیدرنگ با پزشک تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
کلرامفنیکل یکی از قدیمیترین آنتیبیوتیکهای وسیعطیف است و در ردهٔ آمفنیکلها (Amphenicols) قرار میگیرد. این دارو به بخشی از ریبوزومِ باکتری متصل میشود و ساختِ پروتئینِ لازم برای رشد و تکثیرِ آن را مهار میکند و به این ترتیب از گسترشِ عفونت جلوگیری میکند. به دلیلِ خطرِ عوارضِ جدیِ خونی، این دارو دیگر خطِ اول برای عفونتهای معمول نیست و مصرفِ خوراکی یا تزریقیاش معمولاً به عفونتهای جدیتری محدود میشود که گزینهٔ درمانیِ ایمنتر و مؤثری برایشان در دسترس نباشد. تصمیم به مصرفِ آن، نوعِ فرمِ دارویی و طولِ دورهٔ درمان را فقط پزشک بر اساسِ نوعِ عفونت مشخص میکند و در سراسرِ درمان نیازمندِ پایشِ آزمایشگاهیِ منظم است.
موارد مصرف
- تبِ تیفوئید (حصبه) و برخی عفونتهای گوارشیِ باکتریاییِ جدی
- مننژیتِ باکتریایی در شرایطِ خاص، وقتی داروهای خطِ اول قابلِ استفاده نباشند
- آبسهٔ مغزی و برخی عفونتهای شدیدِ بیهوازی
- عفونتهای ریکتزیایی جدی، مانند تیفوس، در موارد محدود
- برخی عفونتهای شدید و مقاوم که به آنتیبیوتیکهای دیگر پاسخ ندادهاند
روش مصرف
کلرامفنیکل بسته به نوعِ عفونت بهصورتِ کپسول، سوسپانسیونِ خوراکی یا تزریق تجویز میشود و فرم، مقدار و طولِ دقیقِ دورهٔ مصرف را فقط پزشکِ معالج مشخص میکند. کپسول را با یک لیوان آب و در فاصلههای زمانیِ منظمی که پزشک تعیین کرده مصرف کنید تا سطحِ دارو در خون یکنواخت بماند؛ پیش از هر بار مصرفِ سوسپانسیون، آن را خوب تکان دهید. دورهٔ درمان را حتی اگر حالِتان بهتر شد، زودتر از موعد و بدونِ هماهنگی با پزشک قطع نکنید، چون ممکن است عفونت بهطورِ کامل درمان نشود. فرمِ تزریقی معمولاً در محیطِ بیمارستانی و توسطِ کادرِ درمان تجویز میشود. در طولِ درمان، پزشک احتمالاً آزمایشهای دورهایِ خون درخواست میکند که نباید از انجامِ آنها صرفنظر کنید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
تب تیفوئید (حصبه)
فقط برای عفونت شدید و حساس به دارو؛ برای عفونت خفیف یا حالت ناقل مزمن مناسب نیست.
عفونتهای شدید گوارشی باکتریایی ناشی از باکتریهای حساس
برای اسهال یا التهاب گوارشی ساده کاربرد ندارد؛ تأیید عامل میکروبی و حساسیت دارویی اهمیت دارد.
مننژیت باکتریایی در شرایط خاص
فقط جایگزین محدود داروهای خط اول؛ درمان باید با کشت و حساسیت و پایش شمارش خون همراه باشد.
آبسهٔ مغزی و عفونتهای شدید بیهوازی
اغلب بخشی از درمان ترکیبی است و باید همزمان ارزیابی جراحی برای تخلیه یا نمونهبرداری انجام شود.
عفونتهای ریکتزیایی شدید مانند تیفوس
فقط در موارد منتخب و هنگامی که گزینههای کمخطرتر مناسب نیستند؛ با باقی ماندن تب یا تشدید علائم، تشخیص باید بازبینی شود.
عفونتهای شدید و مقاوم ناشی از باکتریهای حساس
فقط وقتی داروهای کمخطرتر بیاثر یا نامناسباند؛ در صورت بروز نشانههای سرکوب مغز استخوان، مصرف باید قطع و ارزیابی فوری انجام شود.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت یا واکنشِ بد به کلرامفنیکل یا هر داروی دیگر
- سابقهٔ بیماریهای خونی، مانند کمخونی، کاهشِ گلبولهای سفید یا اختلالِ انعقادِ خون
- بیماریِ کبدی یا کلیوی، بهویژه اگر نیاز به تنظیمِ دوز باشد
- بارداری، قصدِ بارداری یا شیردهی
- هر داروی دیگری که مصرف میکنید، با یا بدون نسخه، و هر مکمل یا گیاهِ دارویی
- سابقهٔ مصرفِ کلرامفنیکل در گذشته، بهویژه اگر بیش از یک دوره بوده باشد
عوارض احتمالی
- تهوع، استفراغ یا اسهالِ خفیف
- تغییرِ موقتِ حسِ چشایی یا کاهشِ اشتها
- سردردِ خفیف
- التهابِ خفیفِ دهان یا زبان
- نشانههای احتمالیِ آسیب به مغزِ استخوان، مانند کبودیِ غیرعادی، خونریزیِ لثه یا بینی، رنگپریدگیِ شدید، ضعفِ شدید یا تبِ مداوم؛ در صورتِ بروز، بیدرنگ با پزشک تماس بگیرید و اگر شدید بود، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- نشانههای واکنشِ آلرژیکِ شدید، مانند ورمِ صورت، لب یا گلو، کهیرِ گسترده یا تنگیِ نفس؛ در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- در نوزادان و شیرخوارانِ کوچک، بروزِ رنگِ خاکستریِ پوست، سستیِ شدید، افتِ دمای بدن یا مشکل در تنفس (نشانههای سندرمِ نوزادِ خاکستری)؛ این وضعیت جدی و اورژانسی است و فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- بیحسی، سوزنسوزنشدن یا ضعفِ غیرعادی در دستوپا، یا تاریِ دید در مصرفِ طولانیمدت؛ این نشانهها را در اولین فرصت به پزشک اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
کلرامفنیکل میتواند اثر و سطحِ خونیِ برخی داروهای دیگر را افزایش دهد؛ برای نمونه اثرِ داروهای ضدتشنج مانند فنیتوئین، داروهای رقیقکنندهٔ خون مانند وارفارین و برخی قرصهای پایینآورندهٔ قندِ خون را تشدید میکند و ممکن است نیاز به تنظیمِ دوز یا پایشِ دقیقترِ آنها پیش بیاید. همزمانی با برخی آنتیبیوتیکهای دیگر نیز باید فقط با نظرِ پزشک باشد، چون ممکن است اثرِ درمانیِ یکدیگر را کم کنند. مصرفِ همزمان با داروهایی که خودشان بر مغزِ استخوان اثر میگذارند نیز خطرِ آسیبِ خونی را بیشتر میکند. به همین دلیل، فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و گیاهانِ داروییِ خودتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
کلرامفنیکل از جفت عبور میکند و بهویژه نزدیکِ زمانِ زایمان میتواند برای نوزاد خطرناک باشد، چون کبدِ نوزاد هنوز توانِ کاملِ دفعِ این دارو را ندارد؛ به همین دلیل مصرفِ آن در بارداری فقط در شرایطِ ضروری و با تصمیمِ پزشکِ متخصص انجام میشود. این دارو به شیرِ مادر نیز وارد میشود و میتواند برای شیرخوار خطرِ آسیبِ خونی داشته باشد؛ بنابراین مصرف در دورانِ شیردهی باید حتماً با هماهنگیِ پزشک باشد و معمولاً گزینههای جایگزین ترجیح داده میشوند.
نگهداری
کپسولها را در دمای اتاق، دور از رطوبت، نورِ مستقیمِ آفتاب و گرمای زیاد نگهداری کنید. سوسپانسیون را طبقِ دستورِ روی برچسب نگهداری کنید و اگر رنگ یا بویش غیرعادی شد، از مصرفِ آن خودداری کنید. فرمِ تزریقی معمولاً در بیمارستان و توسطِ کادرِ درمان نگهداری و آماده میشود. همهٔ اشکالِ این دارو را دور از دسترسِ کودکان نگه دارید، پیش از مصرف تاریخِ انقضا را بررسی کنید و داروی تاریخگذشته یا اضافی را طبقِ راهنماییِ داروخانه دور بریزید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| کپسول | 250 mg |
| سوسپانسیون | 30 mg / 1mL |
| تزریقی برای محلول | 1 g |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۶ برند از ۳ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا کلرامفنیکل امروزه کمتر از گذشته تجویز میشود؟
۰۲آیا لازم است در حینِ مصرفِ کلرامفنیکل آزمایشِ خون بدهم؟
۰۳اگر یک نوبت از دارو را فراموش کردم چه باید بکنم؟
۰۴آیا مصرفِ همزمانِ کلرامفنیکل با آنتیبیوتیکهای دیگر بیخطر است؟
۰۵چرا مصرفِ کلرامفنیکل در نوزادان اینقدر حساس است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۶ برند از ۳ سازنده، در گروه J01BA01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.