کپسیتابین
کپسیتابین دارویی ضدسرطان (شیمیدرمانی) خوراکی از خانوادهٔ فلوروپیریمیدینهاست که در بدن به فلورویوراسیل تبدیل میشود و با مختلکردن رشد سلولهای سرطانی، از تکثیر آنها جلوگیری میکند.
بیشترین کاربرد آن درمان برخی سرطانهای پستان، رودهٔ بزرگ (کولورکتال) و معده است؛ بهتنهایی یا همراه با سایر داروهای شیمیدرمانی یا پرتودرمانی و طبق برنامهٔ پزشک متخصص سرطان مصرف میشود.
این دارو را فقط زیرنظر مستقیم پزشک متخصص سرطان و با آزمایشهای خون منظم مصرف کنید؛ اسهال شدید یا قرمزی و تاول دردناک کف دست و پا از نشانههای مهمی هستند که باید فوراً به تیم درمان اطلاع داده شوند.
اگر اسهال شدید یا مداوم، تب و نشانهٔ عفونت، درد قفسهٔ سینه، یا قرمزی و تاول دردناک کف دست و پا داشتید، یا هر نشانهٔ غیرمعمول تازهای دیدید، همان روز با پزشک یا تیم درمانی خود تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
کپسیتابین (با نام تجاریِ شناختهشدهٔ زلودا) دارویی خوراکی از گروه داروهای ضدسرطان و ردهٔ فلوروپیریمیدینهاست که بهشکل قرص عرضه میشود. این دارو در واقع یک پیشدارو (Prodrug) است؛ یعنی خودش اثر مستقیم ندارد و طی چند مرحله در کبد و بافتهای بدن، بهویژه در بافت تومور، به مادهٔ فعال فلورویوراسیل (5-Fluorouracil) تبدیل میشود. از آنجا که آنزیم مسئول این تبدیل نهایی معمولاً در بافت سرطانی غلظت بیشتری دارد، بخش بزرگی از دارو ترجیحاً همانجا فعال میشود. فلورویوراسیلِ تولیدشده با مختلکردن ساخت DNA و RNA سلولهای سرطانی، از رشد و تقسیم آنها جلوگیری میکند. هدف اصلی درمان با کپسیتابین، کندکردن یا متوقفکردن پیشرفت سرطان و در بسیاری موارد، کوچککردن تومور یا کاهش خطر بازگشت آن پس از جراحی است؛ این دارو همیشه بخشی از یک برنامهٔ درمانیِ دقیق، تحت نظر پزشک متخصص سرطان (انکولوژیست)، است.
موارد مصرف
- درمان سرطان پستان (سینه) پیشرفته یا متاستاتیک، بهتنهایی یا همراه با داروی دیگر
- درمان کمکی (ادجوانت) پس از جراحی سرطان رودهٔ بزرگ، برای کاهش خطر بازگشت بیماری
- درمان سرطان کولورکتال (رودهٔ بزرگ و راستروده) پیشرفته یا متاستاتیک
- درمان سرطان معده پیشرفته، معمولاً همراه با سایر داروهای شیمیدرمانی
- همراهی با پرتودرمانی در برخی سرطانهای رکتوم (راستروده)، طبق تشخیص پزشک
روش مصرف
کپسیتابین را دقیقاً طبق برنامهای که پزشک متخصص سرطان مشخص میکند مصرف کنید؛ این دارو معمولاً بهصورت چرخهای است، یعنی دورهای از مصرف روزانه و پس از آن دورهای استراحت، که الگوی آن در بیماران و پروتکلهای مختلف فرق دارد. قرصها را کامل و همراه یک لیوان آب ساده بلعیده، ترجیحاً تا نیم ساعت پس از صرف غذا (صبحانه و شام) میل کنید و از خردکردن، جویدن یا حلکردن آن در آب خودداری کنید. رعایت نظم در مصرف، در ساعتهای مشابه هر روز، به اثربخشی بهتر درمان کمک میکند. اگر نوبتی از قلم افتاد یا دچار عارضهٔ آزاردهندهای شدید، هرگز خودسرانه دوز را جبران، تغییر یا قطع نکنید؛ همان روز با پزشک یا تیم درمانی تماس بگیرید، چون گاهی لازم است برنامهٔ مصرف بر اساس نتیجهٔ آزمایش خون یا شدت عارضه تنظیم شود. تعداد قرص در هر نوبت و طول دورههای مصرف و استراحت را فقط پزشک، بر اساس شرایط شما و نتیجهٔ آزمایشها، تعیین میکند.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به کپسیتابین، فلورویوراسیل یا هر یک از اجزای این دارو حساسیت داشتهاید، حتماً به پزشک اطلاع دهید.
- سابقهٔ بیماری قلبی (مانند بیماری عروق کرونر، آنژین صدری یا سابقهٔ حملهٔ قلبی) را با پزشک در میان بگذارید، چون این دارو میتواند بهندرت بر عملکرد قلب اثر بگذارد.
- بیماری کلیوی یا کبدی، بهویژه هرگونه نارسایی کلیه، را حتماً به پزشک بگویید؛ ممکن است نیاز به تنظیم دوز یا احتیاط ویژه باشد.
- اگر پیشتر پس از مصرف داروهای مشابه (مانند فلورویوراسیل) دچار عارضهای شدید و غیرمنتظره شدهاید، حتماً مطرح کنید؛ گاهی علت آن یک کمبود آنزیمی نادر است که پزشک میتواند پیش از شروع درمان بررسی کند.
- فهرست کامل داروها، مکملها، ویتامینها (بهویژه فولیکاسید) و گیاهان دارویی مصرفی خود را با پزشک و داروساز در میان بگذارید.
- در صورت بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری (چه در شما و چه در همسرتان)، پیش از شروع درمان حتماً با پزشک مشورت کنید.
عوارض احتمالی
- اسهال
- حالت تهوع یا استفراغ خفیف
- احساس خستگی و کاهش انرژی
- بیاشتهایی یا تغییر مزهٔ دهان
- قرمزی، خشکی یا حساسیت خفیف کف دست و پا
- زخم یا التهاب خفیف دهان
- قرمزی شدید، تاول، پوستهپوستهشدن یا درد شدید کف دست و پا (سندرم دست-پا یا Hand-Foot Syndrome) که در کارهای روزمره اختلال ایجاد کند؛ همان روز به پزشک یا تیم درمان اطلاع دهید، چون معمولاً نیاز به تنظیم درمان دارد.
- اسهال شدید یا مداوم (بیشتر از حد معمول شما در طول روز) یا نشانههای کمآبی بدن مانند سرگیجه، خشکی دهان یا کاهش چشمگیر ادرار؛ در این حالت سریع با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید.
- تب، لرز یا نشانههای عفونت، با توجه به احتمال کاهش گلبولهای سفید خون در این درمان؛ فوراً با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید.
- درد یا فشار قفسهٔ سینه، ضربان قلب نامنظم یا تنگینفسِ ناگهانی؛ چون این دارو بهندرت میتواند بر قلب اثر بگذارد، در صورت بروز فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند ورم صورت، لب یا گلو و دشواری در تنفس؛ نیازمند مراجعهٔ فوری اورژانسی است.
- کبودی یا خونریزی غیرعادی و بدون دلیل مشخص، یا خستگی شدید و رنگپریدگی که میتواند نشانهٔ افت سلولهای خونی باشد؛ در اسرعوقت به پزشک اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
کپسیتابین با چند گروه دارویی تداخل مهم دارد. مصرف همزمان با وارفارین یا سایر داروهای ضدانعقاد خوراکی میتواند اثر رقیقکنندگی خون را بهشدت افزایش دهد و خطر خونریزی را بالا ببرد؛ در این بیماران آزمایش انعقاد خون باید دقیقتر و مکررتر پیگیری شود. این دارو همچنین میتواند سطح خونی فنیتوئین (یک داروی ضدتشنج) را بالا ببرد و نشانههای مسمومیت با آن را ایجاد کند. مصرف فولیکاسید یا مکملهای حاوی آن، و نیز برخی داروهای ضدویروسیِ خاص، ممکن است اثربخشی یا عوارض کپسیتابین را تغییر دهد و نباید بدون هماهنگی با پزشک مصرف شوند. ترکیب آن با سایر داروهای شیمیدرمانی یا پرتودرمانی نیز فقط باید طبق پروتکل مشخصشده توسط پزشک متخصص سرطان انجام شود. فهرست کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
کپسیتابین در بارداری کاربرد ندارد و بهدلیل احتمال آسیب به جنین، در این دوران تجویز نمیشود؛ زنانی که احتمال بارداری دارند باید در طول درمان و مدتی پس از پایان آن از یک روش پیشگیری مطمئن استفاده کنند و در صورت وقوع بارداری، فوراً پزشک را مطلع کنند. مردانی که همسرشان احتمال بارداری دارد نیز بهتر است دربارهٔ پیشگیری از بارداری در دوران درمان با پزشک مشورت کنند. مصرف این دارو در دوران شیردهی توصیه نمیشود و پزشک معمولاً قطع موقت یا کامل شیردهی را در این دوره پیشنهاد میکند.
نگهداری
کپسیتابین را در دمای اتاق و دور از رطوبت، نور مستقیم آفتاب و گرمای زیاد نگهداری کنید، مگر آنکه داروساز دستور دیگری داده باشد. قرصها را در بستهٔ اصلی و کاملاً دور از دسترس و دیدِ کودکان و سایر افراد خانواده نگه دارید، چون این دارو برای افرادی که کاربرد پزشکی ندارند خطرناک است. پیش از هر مصرف تاریخ انقضا را بررسی کنید و داروی تاریخگذشته، اضافی یا استفادهنشده را هرگز در زبالهٔ خانگی یا فاضلاب دور نریزید؛ طبق راهنمایی داروخانه یا مرکز درمانی آن را بازگردانید یا امحا کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص | 500 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۵ برند از ۲۳ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا مصرف کپسیتابین باعث ریزش مو میشود؟
۰۲چرا باید کپسیتابین را بعد از غذا مصرف کرد؟
۰۳سندرم دست-پا چیست و چرا باید جدی گرفته شود؟
۰۴اگر بعد از مصرف کپسیتابین دچار اسهال شدم چه باید کرد؟
۰۵آیا میتوان کپسیتابین را همراه داروهای رقیقکنندهٔ خون مثل وارفارین مصرف کرد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۸۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۵ برند از ۲۳ سازنده، در گروه L01BC06. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.