آسپاراژیناز
آسپاراژیناز یک آنزیم ضدسرطان از گروه داروهای ضدسرطان و ایمنی است که مقدار آسپاراژین خون را کم میکند. این کار رشد برخی سلولهای سرطانی خون را مختل میکند.
بیشتر بهعنوان بخشی از شیمیدرمانی ترکیبی لوسمی لنفوبلاستیک حاد بهکار میرود. بسته به فرآورده و برنامهٔ درمانی، در لنفوم لنفوبلاستیک هم ممکن است استفاده شود.
مهمترین خطرها واکنش حساسیتی شدید، التهاب لوزالمعده، اختلال شدید قند خون و لخته یا خونریزی هستند؛ تزریق باید در محیط مجهز و زیر نظر تیم درمان انجام شود.
اگر سابقهٔ حساسیت به آسپاراژیناز، التهاب لوزالمعده، بیماری کبدی، لخته یا خونریزی دارید، پیش از شروع درمان اطلاع دهید. تنگی نفس، تورم صورت، درد شدید شکم، درد قفسهٔ سینه یا سردرد ناگهانی نیازمند مراجعهٔ فوری است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
آسپاراژیناز یک آنزیم ضدسرطان در گروه داروهای ضدسرطان و ایمنی است که آسپاراژین را تجزیه و سطح آن را در خون کم میکند. بسیاری از سلولهای لوسمی لنفوبلاستیک حاد توان ساخت کافی آسپاراژین را ندارند؛ بنابراین کمبود آن ساخت پروتئین و تکثیر این سلولها را مهار میکند. این دارو بهصورت پودر برای تهیهٔ محلول تزریقی، از جمله فرآوردههای ۱۰٬۰۰۰ واحد بینالمللی، عرضه میشود و معمولاً همراه داروهای شیمیدرمانی دیگر بهکار میرود. منشأ آنزیم و راه تزریق در فرآوردههای مختلف ممکن است متفاوت باشد، بنابراین دستور همان فرآورده ملاک است.
موارد مصرف
- درمان ترکیبی لوسمی لنفوبلاستیک حاد
- درمان ترکیبی لنفوم لنفوبلاستیک در برخی برنامههای درمانی
- جایگزینی فرآوردههای مشتق از باکتری ایکولای پس از حساسیت شدید، برای برخی فرآوردههای با منشأ اَروینیا
روش مصرف
این دارو خودتزریقی نیست و باید توسط تیم مجرب درمان سرطان، معمولاً در بیمارستان یا مرکز مجهز به امکانات احیا، آماده و تزریق شود. مسیر تجویز میتواند تزریق عضلانی یا تزریق وریدی آهسته باشد و به فرآورده بستگی دارد؛ مقدار و فاصلهٔ نوبتها را پزشک بر اساس سن، وزن یا سطح بدن و رژیم شیمیدرمانی تعیین میکند. چون شکل این دارو تزریقی است، زمان غذا معمولاً اثر مستقیمی بر آن ندارد. آزمایشهای خون، قند، کبد، لوزالمعده و انعقاد در زمانهای تعیینشده انجام میشود؛ نوبتها را خودسرانه جابهجا یا قطع نکنید و در صورت تأخیر با مرکز درمانی تماس بگیرید. این دارو برای تزریق داخل نخاعی نیست.
پیش از مصرف بدانید
- سابقهٔ حساسیت شدید به آسپاراژیناز، پگآسپاراژیناز یا فرآوردههای مشابه، بهویژه تنگی نفس، افت فشار یا تورم هنگام تزریق.
- التهاب فعلی یا قبلی لوزالمعده، دردهای مکرر شکمی یا چربی خون بالا.
- بیماری کبدی، زردی، دیابت یا قند خون بالا، بیماری کلیه، اختلال انعقاد، یا سابقهٔ لخته و خونریزی.
- تمام داروها و مکملها، بهویژه داروهای رقیقکنندهٔ خون، ضدپلاکت، کورتونها، داروهای شیمیدرمانی و داروهای کنترل قند.
- بارداری، احتمال یا قصد بارداری، شیردهی، جراحی اخیر، زخم فعال یا کاتتر وریدی.
- در بزرگسالان، بهویژه نوجوانان و جوانان، احتمال برخی عوارض کبدی، لوزالمعده و لخته ممکن است بیشتر از کودکان باشد؛ سالمندان نیز به ارزیابی فردی و پایش نزدیک نیاز دارند.
عوارض احتمالی
- تهوع و استفراغ
- درد یا ناراحتی شکم
- اسهال
- خستگی یا سردرد
- تب
- قرمزی، درد، تورم یا کبودی محل تزریق
- واکنش حساسیتی شدید: کهیر گسترده، تورم لب، زبان یا گلو، خسخس، تنگی نفس، سرگیجه یا افت فشار؛ تزریق باید متوقف شود و فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- التهاب لوزالمعده: درد شدید یا مداوم بالای شکم یا انتشار درد به پشت، بهخصوص همراه تهوع و استفراغ؛ همان روز فوراً به تیم درمان اطلاع دهید و برای ارزیابی مراجعه کنید.
- لختهٔ خون: تورم یا درد یکطرفهٔ ساق یا دست، درد قفسهٔ سینه، تنگی نفس، یا سردرد ناگهانی همراه اختلال گفتار، دید یا ضعف؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- خونریزی یا اختلال انعقاد: کبودیهای بیدلیل، خوندماغ یا خونریزی لثهٔ مکرر، خون در ادرار یا مدفوع سیاه؛ خونریزی زیاد یا بندنیامدنی نیازمند مراجعهٔ فوری به اورژانس است.
- قند خون بسیار بالا و اسیدیشدن خون: تشنگی و ادرار زیاد، تهوع، درد شکم، تنفس تند، خوابآلودگی یا گیجی؛ فوراً با تیم درمان تماس بگیرید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.
- آسیب کبدی یا عارضهٔ عصبی: زردی پوست یا چشم، ادرار تیره، گیجی شدید، تشنج، اختلال دید یا گفتار؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید و نوبت بعدی را بدون ارزیابی دریافت نکنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
آسپاراژیناز بخشی از رژیم شیمیدرمانی است و ترتیب مصرف آن با متوترکسات و سیتارابین میتواند اثر درمانی آنها را تغییر دهد؛ وینکریستین، بهویژه اگر همزمان یا بلافاصله پیش از آسپاراژیناز داده شود، ممکن است سمیت و خطر حساسیت شدید را بیشتر کند. کورتونهایی مانند پردنیزولون میتوانند اختلال انعقاد و افزایش قند خون را تشدید کنند. داروهای رقیقکنندهٔ خون، ضدپلاکت و داروهای آسیبرسان به کبد یا لوزالمعده نیز به بررسی ویژه نیاز دارند؛ آسپاراژیناز نباید در یک سرنگ یا محلول با داروی دیگری مخلوط شود. برای شکل تزریقی، تداخل غذایی مهمی شناخته نشده است؛ مصرف الکل بهدلیل خطر درگیری کبد و لوزالمعده باید با تیم درمان هماهنگ شود. فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اطلاعات انسانی کافی دربارهٔ بارداری وجود ندارد و در مطالعات حیوانی احتمال آسیب جنینی دیده شده است؛ اگر باردارید، احتمال بارداری میدهید یا قصد بارداری دارید، پیش از هر نوبت به متخصص خون و سرطان اطلاع دهید. در طول شیمیدرمانی و مدتی پس از پایان آن باید از بارداری جلوگیری شود؛ قرصهای جلوگیری خوراکی ممکن است در این شرایط قابل اتکا نباشند و روش مناسب را تیم درمان تعیین میکند. مشخص نیست دارو وارد شیر مادر میشود یا نه، اما بهدلیل احتمال عوارض جدی برای شیرخوار، شیردهی در طول درمان توصیه نمیشود و مدت پرهیز پس از آخرین نوبت باید بر اساس فرآورده و برنامهٔ درمانی تعیین شود.
نگهداری
ویال حلنشده معمولاً در یخچال، در دمای ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد و دور از نور نگهداری میشود؛ آن را منجمد نکنید و تاریخ انقضا را بررسی کنید. محلول آمادهشده شرایط و مهلت مصرف متفاوتی دارد و معمولاً باید سریع مصرف شود؛ باقیمانده را نگهداری یا دوباره استفاده نکنید. دارو را در بستهٔ اصلی و دور از دسترس کودکان نگه دارید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی برای محلول | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۲۲ برند از ۳۷ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا آسپاراژیناز با پگآسپاراژیناز یا فرآوردهٔ اَروینیا قابل جایگزینی است؟
۰۲چرا قبل از هر نوبت آزمایشهای زیادی انجام میشود؟
۰۳اگر هنگام تزریق خارش یا تنگی نفس ایجاد شد چه کنم؟
۰۴آیا هر درد شکمی بعد از آسپاراژیناز طبیعی است؟
۰۵اگر یک نوبت تزریق جا افتاد یا احساس بهبودی کردم، چه کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۷۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۲۲ برند از ۳۷ سازنده، در گروه L01XX02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.