سیتارابین
سیتارابین دارویی شیمیدرمانی از گروهِ آنتیمتابولیتهای ضدسرطان است که با مختلکردنِ ساختِ دیانای در سلولهای سرطانی، از تکثیرِ آنها جلوگیری میکند.
این دارو بیشتر برای درمانِ لوسمیهای حاد، بهویژه لوسمی حادِ میلوئیدی، و گاهی سایرِ سرطانهای خونی بهکار میرود و معمولاً بخشی از یک ترکیبِ دارویی چندگانه است.
سیتارابین میتواند شمارشِ سلولهای خونی را بهشدت پایین بیاورد و خطرِ عفونت و خونریزی را افزایش دهد؛ به همین دلیل تزریق و پیگیریِ آن فقط زیرِ نظرِ پزشکِ متخصصِ خون و سرطان انجام میشود.
در صورتِ تب، لرز، خونریزی یا کبودیِ غیرعادی، تنگیِ نفس، یا هر علامتِ نگرانکنندهٔ دیگر پس از تزریق، باید فوراً با پزشک یا مرکزِ درمانی تماس گرفت.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
سیتارابین (Cytarabine) دارویی شیمیدرمانی از خانوادهٔ آنتیمتابولیتهای پیریمیدینی است که در دستهٔ داروهای ضدسرطان و مؤثر بر سیستمِ ایمنی قرار میگیرد. این دارو در بدن به شکلِ فعال درمیآید و جای یکی از اجزای سازندهٔ دیانای (DNA) را در سلولهای در حالِ تقسیم میگیرد؛ درنتیجه ساختِ دیانای مختل میشود و سلولهای سرطانی نمیتوانند تکثیر شوند. چون این دارو بیشتر بر سلولهایی اثر میگذارد که بهسرعت تقسیم میشوند، برای درمانِ لوسمیهای حاد که در آنها سلولهای خونی بهطور کنترلنشده تکثیر میشوند بسیار کاربرد دارد. سیتارابین همیشه در محیطِ بیمارستانی و توسط تیمِ آنکولوژی تزریق میشود، نه بهصورتِ خودمصرفی در خانه.
موارد مصرف
- درمانِ لوسمی حادِ میلوئیدی در بزرگسالان و کودکان، معمولاً همراه با داروهای دیگر
- درمانِ لوسمی حادِ لنفوبلاستیک، بهعنوان بخشی از یک ترکیبِ دارویی چندگانه
- درمانِ فازِ بحرانیِ لوسمی مزمنِ میلوئیدی
- درمانِ برخی لنفومهای غیرهوچکینی، معمولاً با دوزهای بالا
- پیشگیری و درمانِ درگیریِ پردهٔ مغز و نخاع (مننژ) در لوسمی و لنفوم، از راهِ تزریقِ داخلِ نخاعی
روش مصرف
سیتارابین را پزشک یا پرستارِ آموزشدیده، در بیمارستان یا مرکزِ شیمیدرمانی، از راهِ رگ، زیرِ پوست، یا در مواردِ خاص داخلِ مایعِ نخاعی تزریق میکند؛ این دارو هرگز توسط خودِ بیمار در خانه مصرف نمیشود. برنامهٔ تزریق—اینکه بهصورتِ تزریقِ سریع باشد یا انفوزیونِ پیوسته، و چند روز و در چه فاصلهای تکرار شود—را پزشکِ متخصص بر اساسِ نوعِ بیماری، پروتکلِ درمانی، و پاسخِ بدن تعیین میکند. پیش از هر دوره و در طولِ آن، آزمایشهای خون برای بررسیِ شمارشِ سلولها و عملکردِ کبد و کلیه انجام میشود و ادامهٔ درمان بر همین اساس تنظیم میشود. حتماً در تمامِ جلساتِ درمانی طبقِ زمانبندیِ تعیینشده حاضر شوید و بدونِ هماهنگی با تیمِ درمانی، هیچ جلسهای را حذف یا بهتعویق نیندازید.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیش از این به سیتارابین یا هر دارویِ دیگری واکنشِ حساسیتی نشان دادهاید، حتماً به پزشک بگویید.
- هرگونه بیماریِ کبدی یا کلیوی را پیش از شروعِ درمان به تیمِ آنکولوژی اطلاع دهید، چون ممکن است دوز یا برنامهٔ پایش تنظیم شود.
- اگر پیش از این شیمیدرمانی یا پرتودرمانی داشتهاید، شمارشِ سلولهای خونیتان پایین بوده، یا سنِ بالایی دارید، این موارد را با پزشک در میان بگذارید.
- دربارهٔ هرگونه عفونتِ فعال یا تبِ اخیر پیش از هر جلسهٔ تزریق با پزشک صحبت کنید.
- بارداری، برنامهریزی برای بارداری، یا شیردهی را حتماً پیش از شروعِ درمان با پزشک در میان بگذارید.
- فهرستِ کاملِ داروها، مکملها، و واکسنهای اخیر یا برنامهریزیشده را به تیمِ درمانی اطلاع دهید.
عوارض احتمالی
- تهوع و استفراغ
- کاهشِ اشتها
- زخم و التهابِ دهان
- ریزشِ موی خفیف تا متوسط
- احساسِ خستگی و بیحالی
- اسهال
- تب، لرز، یا هر نشانهٔ عفونت (بهدلیلِ افتِ گلبولهای سفید) — میتواند اورژانسی باشد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید یا با پزشک تماس بگیرید.
- کبودیِ غیرعادی، خونریزیِ لثه، یا خونِ در ادرار و مدفوع (بهدلیلِ افتِ پلاکت) — سریعاً با پزشک تماس بگیرید.
- عدمِ تعادل، لرزشِ دست، تاریِ گفتار، یا سردرگمیِ ناگهانی، بهویژه در دوزهای بالا یا نارساییِ کلیه — بلافاصله به تیمِ درمانی اطلاع دهید.
- تنگیِ نفسِ ناگهانی یا دردِ قفسهٔ سینه — با اورژانس تماس بگیرید.
- تب، دردِ استخوان و عضله، یا بثوراتِ پوستی چند ساعت پس از تزریق (سندرمِ سیتارابین) — به پزشک اطلاع دهید تا مدیریت شود.
- زردیِ پوست و چشم یا دردِ شدیدِ شکم که میتواند نشانهٔ آسیبِ کبدی باشد — به پزشک اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
سیتارابین معمولاً همراه با سایرِ داروهای شیمیدرمانی یا در کنارِ پرتودرمانی تجویز میشود و این ترکیب میتواند اثرِ سرکوبِ مغزِ استخوان را تشدید کند؛ به همین دلیل پزشک شمارشِ خون را بهدقت پیگیری میکند. تزریقِ واکسنهای زنده در طولِ درمان با سیتارابین، بهدلیلِ ضعفِ موقتِ سیستمِ ایمنی، معمولاً توصیه نمیشود. مصرفِ الکل نیز میتواند فشارِ بیشتری بر کبد و دستگاهِ گوارش وارد کند. چون این دارو معمولاً در ترکیب با داروهای دیگر و درمانهای حمایتی استفاده میشود، فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا هر تداخلِ احتمالی بررسی و مدیریت شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
سیتارابین میتواند برای جنینِ در حالِ رشد آسیبزا باشد و مصرفِ آن در بارداری، بهویژه در سهماههٔ اول، فقط در شرایطِ جدی و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشکِ متخصص در نظر گرفته میشود. زنان و مردانی که تحتِ درمان با این دارو هستند بهتر است دربارهٔ روشِ پیشگیریِ مطمئن از بارداری در طولِ درمان و مدتی پس از پایانِ آن با پزشک مشورت کنند. این دارو در شیرِ مادر ترشح میشود، بنابراین شیردهی در طولِ درمان توصیه نمیشود؛ زمانِ مناسب برای ازسرگیریِ شیردهی را پزشک مشخص میکند.
نگهداری
سیتارابین معمولاً در بیمارستان یا مرکزِ درمانی، توسط داروسازِ متخصص و تحتِ شرایطِ دمایی و بهداشتیِ کنترلشده، نگهداری و آمادهسازی میشود و بیمار معمولاً نیازی به نگهداریِ آن در خانه ندارد. اگر بخشی از این دارو یا وسایلِ مربوط به آن به شما تحویل داده شد، دقیقاً طبقِ دستورِ داروخانه یا مرکزِ درمانی نگهداریاش کنید، دور از دسترسِ کودکان قرار دهید، و پیش از هر استفاده تاریخِ انقضا و ظاهرِ محلول را بررسی کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 20 mg / 1mL |
| تزریقی | 100 mg / 1mL |
| تزریقی | 50 mg / 1mL |
| تزریقی | 100 mg |
| تزریقی | 1 g |
| تزریقی برای محلول | 100 mg / 1mL |
| تزریقی برای محلول | 50 mg / 1mL |
| تزریقی برای محلول | 100 mg |
| تزریقی برای محلول | 1 g |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۵ برند از ۱۸ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا سیتارابین باعثِ ریزشِ مو میشود؟
۰۲چرا در طولِ درمان با سیتارابین اینقدر آزمایشِ خون لازم است؟
۰۳چرا گاهی سیتارابین را داخلِ نخاع تزریق میکنند؟
۰۴آیا سیتارابین را میشود در خانه تزریق کرد؟
۰۵تب بعد از تزریقِ سیتارابین همیشه نشانهٔ عفونت است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۴۲ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۵ برند از ۱۸ سازنده، در گروه L01BC01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.