دکستروز بیآب
دکستروز بیآب، جزء قندی و اسمزی محلولهای استریل دیالیز صفاقی است و با کشیدن آب به داخل محلول به تصفیه خون کمک میکند. این فرآورده همراه با الکترولیتها و لاکتات عرضه میشود و برای ورود به حفره صفاقی از راه کاتتر است.
در نارسایی حاد یا مزمن کلیه برای دیالیز صفاقی و خارج کردن مواد زاید و آب اضافی بهکار میرود. در دیالیز صفاقی مداوم یا خودکار، غلظت مناسب بر اساس نیاز مایع و آزمایشهای بیمار انتخاب میشود.
این محلول فقط برای ورود به حفره صفاقی است؛ آن را نخورید و به رگ تزریق نکنید. کدر شدن مایع خروجی، وجود ذرات، درد شکم یا تب میتواند نشانه عفونت صفاق باشد و نیاز به تماس فوری با مرکز دیالیز دارد.
پیش از شروع یا تغییر محلول، بیماری کبدی، دیابت، اختلال املاح، حساسیت به ذرت یا دکستروز، مشکل شکمی و همه داروهای مصرفی را اطلاع دهید. تنگی نفس، ورم سریع، کاهش خروجی، غش یا نشانههای عفونت صفاق نیازمند ارزیابی فوری است.
مواد مؤثره
این فرآورده ترکیبی است و از موادِ مؤثرهٔ زیر ساخته شده (برای دیدنِ هر ماده، روی آن بزنید):
معرفی دارو
دکستروز بیآب در این فرآورده، جزء اصلی اسمزی یک محلول چندجزئی دیالیز صفاقی است که در رده درمانی خون و خونسازی و زیرگروه محلولهای دیالیز صفاقی قرار میگیرد؛ محلول علاوه بر آن سدیم، کلرید، کلسیم، منیزیم و لاکتات دارد. دکستروز با ایجاد اختلاف غلظت، آب را از خون و از میان پرده صفاق به داخل محلول میکشد و هنگام تخلیه، بخشی از مواد زاید و املاح نیز خارج میشوند. محلولها با غلظتهای متفاوت دکستروز عرضه میشوند؛ غلظت بالاتر معمولاً برداشت مایع بیشتری ایجاد میکند، اما خطر کمآبی و افزایش قند خون را نیز بیشتر میسازد. این فرآوردهها در برنامه دیالیز صفاقی مداوم یا خودکار بهکار میروند و در ایران با نامهایی مانند دیالیز صفاقی دایانیل و دیالیز صفاقی یک، دو و سه شناخته میشوند.
موارد مصرف
- دیالیز صفاقی در نارسایی حاد یا مزمن کلیه
- برداشت آب اضافی در احتباس شدید مایعات
- کمک به اصلاح برخی اختلالات اسید ـ باز و املاح خون
- کمک به دفع بعضی سموم دارویی، هنگامی که تیم تخصصی دیالیز آن را مناسب بداند
روش مصرف
این محلول فقط از راه کاتتر به حفره صفاقی وارد میشود؛ حجم هر تعویض، غلظت دکستروز، مدت ماندن و تعداد تعویضها باید طبق برنامه متخصص کلیه باشد و خودسرانه تغییر نکند. بیمار یا مراقب باید روش اتصال، تخلیه، بستن مسیر و رعایت کامل روش استریل را از مرکز دیالیز یاد گرفته باشد. پیش از مصرف، کیسه را از نظر شفاف بودن، بیرنگ بودن، نداشتن ذرات، نشتی یا آسیب درزها بررسی کنید و در صورت وجود هر مشکل استفاده نکنید. برای راحتی، فقط با وسیله گرمکننده مناسب و طبق آموزش گرم کنید؛ آن را نجوشانید، در آب فرو نبرید و در مایکروویو نگذارید. هر کیسه یکبار مصرف است؛ پس از باز کردن یا پایان تعویض، باقیمانده را نگه ندارید، چیزی به آن اضافه نکنید مگر با دستور تیم دیالیز، و درمان را بدون هماهنگی قطع نکنید.
پیش از مصرف بدانید
- سابقه حساسیت به دکستروز، ذرت یا هر یک از اجزای محلول و همچنین واکنش قبلی به محلولهای دیالیز را اطلاع دهید.
- اگر اسیدوز لاکتیک شدید، بیماری جدی کبدی، افت شدید فشار، عفونت شدید یا بیماری متابولیک دارید، پیش از شروع درمان بگویید؛ اسیدوز لاکتیک شدید میتواند مانع استفاده از محلولهای حاوی لاکتات باشد.
- جراحی اخیر یا مشکل اصلاحنشده شکم، فتق، چسبندگی، التهاب روده یا مشکل دیواره شکم و دیافراگم را مطرح کنید؛ این شرایط میتوانند ایمنی یا کارایی دیالیز صفاقی را تغییر دهند.
- دیابت، بیماری قلبی، فشار خون بالا، ورم، کمآبی یا سابقه اختلال پتاسیم، کلسیم، منیزیم، سدیم یا اسید ـ باز را اطلاع دهید.
- فهرست همه داروها و مکملها، بهویژه انسولین، متفورمین، دیگوکسین، داروهای فشار خون، ادرارآورها، مکملهای پتاسیم یا کلسیم و فسفاتگیرها را ارائه کنید.
- بارداری، قصد بارداری یا شیردهی را اطلاع دهید؛ در کودکان و سالمندان نیز حجم، غلظت و پایش باید اختصاصی تنظیم شود.
عوارض احتمالی
- احساس پری، نفخ یا ناراحتی شکم هنگام ورود یا ماندن محلول
- تهوع، استفراغ، یبوست یا اسهال
- تشنگی، خشکی دهان، ضعف، سرگیجه یا افت فشار
- افزایش قند خون، بهویژه در افراد مبتلا به دیابت
- ورم، افزایش وزن یا احساس سنگینی در صورت برداشت ناکافی مایع
- تغییرات املاح خون، از جمله کاهش پتاسیم، که ممکن است با گرفتگی عضلات همراه باشد
- کدر شدن مایع خروجی، رشتههای فیبرین یا ذرات، بهویژه همراه با درد شکم، تب، لرز، تهوع یا استفراغ: احتمال التهاب یا عفونت صفاق است؛ فوراً با مرکز دیالیز یا پزشک تماس بگیرید، کیسه خروجی را نگه دارید و آن را دور نریزید مگر طبق دستور.
- قرمزی، درد، تورم، ترشح یا چرک اطراف محل خروج کاتتر، یا قطع و کاهش واضح ورود یا خروج محلول: احتمال عفونت یا انسداد وجود دارد؛ همان روز با مرکز دیالیز تماس بگیرید و مسیر را دستکاری نکنید.
- تنگی نفس، درد قفسه سینه، اتساع شدید شکم، احساس پری شدید، ورم سریع یا افزایش ناگهانی وزن: ممکن است نشانه ورود بیش از حد محلول یا تجمع مایع باشد؛ در تنگی نفس شدید یا درد قفسه سینه فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تشنگی و خشکی دهان شدید، ضعف، سرگیجه شدید، افت فشار یا غش همراه کاهش وزن: احتمال کمآبی و برداشت بیش از حد مایع وجود دارد؛ در غش یا بدحالی شدید فوراً به اورژانس مراجعه کنید و برنامه محلول را خودسرانه تغییر ندهید.
- کهیر گسترده، تورم لب یا زبان، خسخس، دشواری تنفس، غش یا راش تاولی و زخم دهان و چشم: احتمال حساسیت یا واکنش شدید پوستی وجود دارد؛ اگر محلول در حال ورود است طبق آموزش آن را متوقف کنید و فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- درد و نفخ پیشرونده شکم، استفراغ مکرر، کاهش اشتها یا مشکل در عبور مدفوع در طول درمان طولانیمدت: ممکن است نشانه عارضه نادر صفاق باشد؛ سریعاً برای ارزیابی پزشکی مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
دکستروز میتواند قند خون را بالا ببرد و محلول حاوی لاکتات و املاح میتواند تعادل آب، سدیم، پتاسیم، کلسیم و منیزیم را تغییر دهد. در افراد مبتلا به دیابت، پایش قند و تنظیم داروهای دیابت، بهویژه انسولین، ممکن است لازم شود؛ مصرف متفورمین یا داروهای دیگری که خطر اسیدوز لاکتیک را بالا میبرند باید بررسی شود. تغییر املاح هنگام دیالیز میتواند اثر دیگوکسین و برخی داروهای قلبی را تغییر دهد و خود دیالیز ممکن است دفع بعضی داروها را بیشتر کند؛ داروهای فشار خون، ادرارآورها و فسفاتگیرهای حاوی کلسیم یا منیزیم نیز ممکن است به پایش یا تنظیم نیاز داشته باشند. افزودن هر دارو، انسولین یا پتاسیم به کیسه فقط با دستور تیم دیالیز مجاز است. تداخل غذایی مستقیمی شناختهشده نیست، اما نمک، مایعات و الکل میتوانند کنترل فشار، قند و وضعیت مایعات را دشوارتر کنند؛ فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، دیالیز صفاقی ممکن است با برنامه ویژه انجام شود، اما غلظت محلول، میزان برداشت مایع و پایش مادر و جنین باید با هماهنگی متخصص کلیه و متخصص زنان تنظیم شود. درباره شیردهی نیز تصمیم به ادامه درمان و پایش مادر و نوزاد را با تیم درمان هماهنگ کنید و درمان را خودسرانه قطع نکنید.
نگهداری
کیسه را در بستهبندی اصلی، در دمای اتاق و ترجیحاً زیر ۲۵ درجه، دور از گرمای شدید و دسترس کودکان نگه دارید؛ آن را در یخچال یا فریزر نگذارید. پیش از مصرف تاریخ انقضا و سلامت کیسه را بررسی کنید؛ محلول کدر، تغییررنگداده، ذرهدار یا نشتیدار مصرف نشود. پس از باز شدن بسته محافظ، کیسه را طبق آموزش فوراً مصرف کنید و باقیمانده را دور بیندازید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| محلول | 13.62 g / 1000 mL |
| محلول | 22.7 g / 1000 mL |
| محلول | 38.6 g / 5.67 g / 0.257 g / 0.152 g / 3.922 g / 1000 mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۶ برند از ۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا میتوانم محلول دکستروز بیآب را بخورم یا به رگ تزریق کنم؟
۰۲چرا غلظتهای مختلف دکستروز وجود دارد؟
۰۳اگر مایع خروجی کدر یا دارای ذرات شد، چه کنم؟
۰۴آیا این محلول قند خونم را بالا میبرد؟
۰۵اگر بخواهم یک تعویض را حذف کنم یا دیالیز صفاقی را قطع کنم، چه میشود؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۶ برند از ۲ سازنده، در گروه B05D. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.