متفورمین
متفورمین دارویی خوراکی از خانواده بیگوانیدها (Biguanide) و یکی از پرکاربردترین داروهای کنترل قند خون است که با کاهش تولید قند در کبد و افزایش حساسیت بدن به انسولین اثر میکند.
بیشترین مصرف آن درمان دیابت نوع ۲، معمولاً بهعنوان اولین گزینه دارویی، است؛ در شرایطی مانند سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS) نیز برای بهبود مقاومت به انسولین تجویز میشود.
متفورمین بهتنهایی معمولاً افت شدید قند خون ایجاد نمیکند، اما در بیماری جدی کلیه یا کبد، مصرف زیاد الکل، یا پیش از برخی عکسبرداریها و جراحیها باید با احتیاط ویژه و زیر نظر پزشک مصرف شود.
اگر بیماری کلیوی، کبدی یا قلبی دارید، باردار هستید یا شیر میدهید، یا قرار است عکسبرداری با ماده حاجب یا جراحی داشته باشید، پیش از مصرف یا ادامه آن حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
متفورمین یک داروی خوراکی از دسته بیگوانیدها است که برای کنترل قند خون در دیابت نوع ۲ به کار میرود و در ایران با نامهای تجاری گوناگونی مانند گلوکوفاژ و متفورمین هگزال عرضه میشود. برخلاف بسیاری از داروهای دیگر دیابت، این دارو ترشح انسولین از لوزالمعده را تحریک نمیکند؛ بلکه تولید قند در کبد را کاهش میدهد، جذب قند از روده را کم میکند و حساسیت سلولهای بدن به انسولین را بیشتر میکند. حاصل این مکانیسم، کنترل قند خون با خطر پایین افت قند و بدون افزایش وزن است. متفورمین به شکل قرص معمولی، قرص آهستهرهش و محلول خوراکی و در قدرتهای مختلف در دسترس است. این مطلب صرفاً جنبهٔ آموزشی و اطلاعرسانی دارد و جایگزین ویزیت، تشخیص یا تجویز پزشک نیست؛ هرگونه تصمیم دربارهٔ شروع، تغییر یا قطع مصرف این دارو باید با پزشک یا داروساز شما گرفته شود.
موارد مصرف
- کنترل قند خون در دیابت نوع ۲، معمولاً بهعنوان خط اول درمان
- ادامه کنترل قند خون در کنار رژیم غذایی مناسب و فعالیت بدنی
- ترکیب با انسولین یا سایر داروهای خوراکی دیابت در صورت نیاز
- بهبود مقاومت به انسولین در سندرم تخمدان پلیکیستیک
- کاهش خطر پیشرفت پیشدیابت به دیابت نوع ۲ در افراد پرخطر، در موارد خاص و با نظر پزشک
روش مصرف
متفورمین را معمولاً همراه غذا میل میکنند تا احتمال ناراحتی گوارشی کمتر شود؛ مقدار دقیق و تعداد نوبتهای مصرف را پزشک بر اساس شرایط شما مشخص میکند و بهتر است دقیقاً همان برنامه رعایت شود. قرصهای آهستهرهش باید کامل بلعیده شوند، نه خرد یا جویده. نظم در مصرف روزانه و در ساعتهای نزدیک به هم، به کنترل بهتر قند خون کمک میکند و اگر نوبتی فراموش شد، بدون هماهنگی با پزشک یا داروساز دوز را دوبرابر نکنید. چون دیابت بیماریای مزمن است، قطع خودسرانه دارو باعث بازگشت قند خون به سطح بالا میشود؛ هر تغییر یا توقف مصرف، بهخصوص پیش از جراحی یا عکسبرداری با ماده حاجب، باید با هماهنگی پزشک انجام شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
دیابت نوع ۲؛ بهتنهایی یا همراه انسولین و سایر داروهای خوراکی، در کنار رژیم غذایی و فعالیت بدنی
همراه وعدههای غذایی مصرف شود؛ قرص آهستهرهش باید کامل بلعیده شود و خرد یا جویده نشود. در مصرف همزمان با انسولین یا برخی داروهای خوراکی، ممکن است دوز داروی همراه نیاز به کاهش داشته باشد.
مقاومت به انسولین در سندرم تخمدان پلیکیستیک
مصرف همراه غذا و افزایش آهسته، تهوع و اسهال را کمتر میکند؛ هدف درمان و مدت ادامه آن بر اساس وضعیت متابولیک و پاسخ بیمار تعیین میشود.
پیشدیابت در بزرگسالان پرخطر، برای کاهش خطر پیشرفت به دیابت نوع ۲
فقط در افراد پرخطر و همراه اصلاح رژیم غذایی و فعالیت بدنی؛ ادامه درمان باید با ارزیابی دورهای قند خون و خطر ابتلا بازبینی شود.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیشتر به متفورمین یا داروی دیگری حساسیت نشان دادهاید، به پزشک بگویید.
- ابتلا به بیماری کلیوی، کبدی یا نارسایی قلبی را با پزشک در میان بگذارید؛ این شرایط، بهویژه در سالمندان که عملکرد کلیه ممکن است کاهشیافته باشد، خطر عوارض جدی این دارو را بیشتر میکند.
- اگر قرار است عکسبرداری با ماده حاجب (رنگی) یا جراحی داشته باشید، از پیش به پزشک یادآوری کنید؛ معمولاً لازم است مصرف دارو موقتاً قطع شود.
- در دورههای بیماری حاد همراه با تب بالا، استفراغ یا اسهال شدید که خطر کمآبی بدن دارند، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
- در صورت بارداری، قصد بارداری یا شیردهی، پزشک را در جریان بگذارید.
- فهرست کامل داروها، مکملها و گیاهان دارویی مصرفی خود را به پزشک و داروساز نشان دهید.
عوارض احتمالی
- تهوع یا ناراحتی معده
- اسهال
- نفخ یا درد خفیف شکم
- کاهش اشتها
- طعم فلزی در دهان
- نشانههای اسیدوز لاکتیک مانند ضعف شدید، درد عضلانی غیرعادی، تنفس سریع یا دشوار، سردی بدن یا ضربان قلب نامنظم؛ در صورت بروز، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- نشانههای واکنش آلرژیک شدید مانند ورم صورت و گلو، کهیر گسترده یا مشکل تنفسی؛ نیاز به مراجعه فوری پزشکی دارد.
- افت قند خون، بهویژه در صورت مصرف همزمان با انسولین یا سایر داروهای دیابت، با نشانههایی مثل لرزش، تعریق و گیجی؛ در این حالت سریع یک منبع قند ساده مصرف کنید و به پزشک اطلاع دهید.
- نشانههای کمبود ویتامین B12 در مصرف طولانیمدت، مانند خستگی غیرمعمول یا گزگز دست و پا؛ بررسی دورهای آن را با پزشک مطرح کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
متفورمین میتواند با چند دسته دارو و ماده دیگر تداخل داشته باشد. مصرف الکل، بهخصوص به مقدار زیاد، خطر یک عارضه نادر اما جدی به نام اسیدوز لاکتیک (Lactic Acidosis) را افزایش میدهد. مواد حاجب یددار که در برخی عکسبرداریها به کار میروند نیز همین خطر را دارند، به همین دلیل معمولاً پزشک مصرف دارو را پیش و پس از این اقدامها موقتاً قطع میکند. مصرف همزمان با انسولین یا سایر داروهای خوراکی دیابت، خطر افت قند خون را بیشتر میکند. برخی داروهای دیگر نیز ممکن است سطح متفورمین در خون یا کنترل قند را تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل، فهرست کامل داروها و مکملهای مصرفی خود را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، بهویژه در دیابت بارداری یا سندرم تخمدان پلیکیستیک، پزشک گاهی مصرف متفورمین را صلاح میداند، هرچند تصمیم نهایی درباره ادامه یا تغییر درمان (مثلاً به انسولین) با پزشک متخصص است. مقدار کمی از این دارو وارد شیر مادر میشود و بسیاری از منابع آن را در دوران شیردهی قابل قبول میدانند، اما این مصرف هم باید زیر نظر پزشک باشد.
نگهداری
قرصها و محلول را در دمای اتاق (حدود ۱۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد)، دور از رطوبت و نور مستقیم آفتاب نگهداری کنید. دارو را دور از دسترس کودکان قرار دهید و پیش از مصرف، تاریخ انقضای آن را بررسی کنید. داروی تاریخگذشته یا اضافی را طبق راهنمایی داروخانه دور بریزید، نه در سطل زباله خانگی یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص | 500 mg |
| قرص | 1000 mg |
| قرص | 750 mg |
| قرص آهستهرهش | 500 mg |
| قرص آهستهرهش | 1000 mg |
| قرص آهستهرهش | 750 mg |
| محلول | 1000 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۷۴ برند از ۶۹ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا متفورمین باعث افت قند خون میشود؟
۰۲چرا باید متفورمین را همراه غذا مصرف کرد؟
۰۳آیا متفورمین باعث افزایش وزن میشود؟
۰۴فرق قرص معمولی متفورمین با نوع آهستهرهش چیست؟
۰۵اگر یک نوبت مصرف دارو را فراموش کنم چه کار کنم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۳۲۸ فرآوردهٔ ثبتشده، ۷۴ برند از ۶۹ سازنده، در گروه A10BA02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.