استرپتومایسین
استرپتومایسین یک آنتیبیوتیکِ تزریقی و قدیمی از خانوادهٔ آمینوگلیکوزیدهاست که رشدِ باکتریهای بیماریزا را متوقف میکند. این دارو فقط زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک و در محیطِ درمانی تزریق میشود.
بیشتر در درمانِ سل، همراه با چند داروی دیگرِ ضدِسل، و در برخی عفونتهای خاصِ باکتریایی مانندِ طاعون، تولارمی و بروسلوز به کار میرود.
مهمترین نگرانی دربارهٔ استرپتومایسین، احتمالِ آسیب به شنوایی، تعادل و کلیه است؛ به همین دلیل در طولِ درمان معمولاً با آزمایشهای دورهای پایش میشوید.
اگر پس از تزریق دچارِ کاهشِ شنوایی، وزوزِ گوش، سرگیجهٔ شدید یا کاهشِ محسوسِ حجمِ ادرار شدید، حتماً و بیدرنگ به پزشک یا پرستارِ مسئولِ درمان اطلاع دهید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
استرپتومایسین یک آنتیبیوتیکِ تزریقی از خانوادهٔ آمینوگلیکوزیدها (Aminoglycoside) و نخستین داروی مؤثر بر سل در تاریخِ پزشکی است. این دارو با اتصال به بخشی از ریبوزومِ باکتری، ساختِ پروتئینِ لازم برای بقای آن را مختل میکند و باکتری را از بین میبرد. امروزه بیشتر در ترکیب با چند داروی دیگرِ ضدِسل، و نیز برای درمانِ چند عفونتِ باکتریاییِ خاص و کمیاب که به آن حساساند، به کار میرود. چون از راهِ خوراکی جذبِ بدن نمیشود، فقط بهصورتِ تزریقِ عضلانی و زیرِ نظرِ مستقیمِ پزشک استفاده میشود.
موارد مصرف
- سل، معمولاً همراه با چند داروی دیگرِ ضدِسل
- طاعون (عفونتِ باکتریاییِ ناشی از یرسینیا پستیس)
- تولارمی (معروف به تبِ خرگوش)
- بروسلوز (تبِ مالت)، معمولاً همراه با یک آنتیبیوتیکِ دیگر
- اندوکاردیت (عفونتِ دریچههای قلب) بهصورتِ درمانِ ترکیبی، در مواردِ خاص
- برخی عفونتهای باکتریاییِ نادر و خاص، به تشخیصِ پزشکِ متخصص
روش مصرف
استرپتومایسین را پزشک یا پرستار بهصورتِ تزریقِ عضلانی و معمولاً در بیمارستان یا درمانگاه تزریق میکند؛ این دارو برای مصرفِ خودسرانه و خانگی ساخته نشده است. تعدادِ نوبتها، فاصلهٔ بینِ تزریقها و طولِ دورهٔ درمان را پزشک بر اساسِ نوعِ عفونت، وزن و عملکردِ کلیهٔ شما تعیین میکند و ممکن است در طولِ درمان با آزمایشِ خون، عملکردِ کلیه و گاهی شنوایی را پایش کند. در درمانِ سل، این دارو معمولاً همراه با چند داروی دیگرِ ضدِسل و طبقِ برنامهای دقیق تجویز میشود؛ قطع یا کوتاهکردنِ خودسرانهٔ دوره، حتی با بهبودِ علائم، میتواند به بازگشت یا مقاومشدنِ باکتری بینجامد، پس ادامه یا پایانِ درمان را فقط پزشک تعیین میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
سل
فقط بهعنوان بخشی از رژیم چنددارویی ضدسل و بر پایهٔ حساسیت دارویی مصرف شود؛ مدت درمان را برنامهٔ کامل سل تعیین میکند.
طاعون
درمان باید فوری و معمولاً در بیمارستان انجام شود؛ در بیماری شدید ممکن است درمان ترکیبی لازم باشد.
تولارمی
معمولاً برای موارد شدید یا زمانی بهکار میرود که گزینههای مناسب دیگر قابل استفاده نباشند.
بروسلوز
تکدارویی خطر عود را افزایش میدهد؛ داروی همراه بر اساس سن، بارداری و وضعیت بیمار انتخاب میشود.
اندوکاردیت استرپتوکوکی حساس
فقط در موارد منتخب و با اثبات حساسیت میکروب، بهصورت درمان ترکیبی و با پایش کلیه و شنوایی مصرف شود.
اندوکاردیت انتروکوکی
در موارد خاصِ حساس به استرپتومایسین و با نظر متخصص عفونی استفاده میشود؛ بروز وزوز گوش، سرگیجه یا کاهش شنوایی باید فوراً گزارش شود.
پیش از مصرف بدانید
- حساسیتِ قبلی به استرپتومایسین یا سایرِ آمینوگلیکوزیدها (مانندِ جنتامایسین و آمیکاسین) را حتماً بگویید.
- سابقهٔ بیماریِ کلیوی، کاهشِ عملکردِ کلیه یا سنِ بالا را به پزشک اطلاع دهید، چون این موارد بر تنظیمِ دوز اثر میگذارند.
- اگر مشکلِ شنوایی، وزوزِ گوش یا اختلالِ تعادل دارید یا داشتهاید، حتماً بگویید.
- ابتلا به میاستنی گراویس (Myasthenia Gravis) یا سایرِ بیماریهای عصبی-عضلانی را اطلاع دهید.
- فهرستِ همهٔ داروها و مکملهای مصرفی، بهویژه داروهای مدر یا آنتیبیوتیکهای دیگر، را به پزشک بگویید.
- در صورتِ بارداری، تلاش برای باردار شدن یا شیردهی، پیش از شروعِ درمان با پزشک مشورت کنید.
عوارض احتمالی
- دردِ خفیف، قرمزی یا تحریک در محلِ تزریق
- بیحسی یا گزگزِ خفیف و گذرا دورِ دهان، بلافاصله پس از تزریق
- حالتِ تهوعِ خفیف
- سردردِ خفیف
- سرگیجهٔ مختصر و گذرا
- کاهشِ شنوایی یا وزوزِ گوش — نشانهٔ احتمالیِ آسیب به گوش است؛ فوراً به پزشک اطلاع دهید.
- سرگیجهٔ شدید، احساسِ چرخشِ محیط یا از دستدادنِ تعادل — میتواند نشانهٔ آسیب به دستگاهِ تعادلیِ گوش باشد؛ هرچه زودتر به پزشک اطلاع دهید.
- کاهشِ محسوسِ حجمِ ادرار، تورمِ دست و پا یا خستگیِ غیرِعادی — نشانهٔ احتمالیِ آسیب به کلیه است؛ به پزشک اطلاع دهید.
- ضعفِ عضلانیِ ناگهانی یا مشکل در تنفس — نادر اما جدی است؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- نشانههای واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ ورمِ صورت و گلو، کهیرِ گسترده یا تنگیِ نفس — فوراً به اورژانس مراجعه کنید یا با اورژانس تماس بگیرید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرفِ همزمانِ استرپتومایسین با داروهای مدرِ قوی (مانندِ فوروسماید)، سایرِ آمینوگلیکوزیدها یا وانکومایسین میتواند خطرِ آسیب به کلیه و شنوایی را افزایش دهد. مصرفِ همزمان با داروهای شلکنندهٔ عضلانی که در بیهوشی به کار میروند نیز ممکن است اثرِ آنها را تشدید کند. فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو تا هر تداخلِ احتمالی بررسی و پایشِ لازم انجام شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
استرپتومایسین از جفت عبور میکند و مصرفِ آن در بارداری با مواردِ مستندی از کاهشِ شنوایی یا ناشنواییِ مادرزادی در نوزاد همراه بوده است؛ به همین دلیل در بارداری تنها در صورتِ ضرورتِ روشن، نبودِ جایگزینِ ایمنتر و زیرِ نظرِ مستقیمِ متخصص تجویز میشود. دربارهٔ ورودِ این دارو به شیرِ مادر اطلاعاتِ محدودی وجود دارد؛ اگر شیر میدهید، پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید.
نگهداری
ویالِ پودرِ استرپتومایسین را پیش از تزریق در دمای اتاق و دور از نورِ مستقیمِ آفتاب و رطوبت نگهداری کنید، مگر برچسبِ فرآورده دستورِ دیگری داده باشد. تهیه، رقیقسازی و نگهداریِ محلولِ آمادهٔ تزریق معمولاً بر عهدهٔ کادرِ درمانی در بیمارستان یا درمانگاه است. دارو را همیشه دور از دسترسِ کودکان نگه دارید و پیش از تزریق، تاریخِ انقضا و سلامتِ ظاهریِ ویال را بررسی کنید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی برای محلول | 1 g |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۱ برند از ۱۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا استرپتومایسین بهصورتِ قرص وجود ندارد و باید تزریق شود؟
۰۲چرا در طولِ درمان با استرپتومایسین آزمایشِ شنوایی یا کلیه میگیرند؟
۰۳آیا مصرفِ استرپتومایسین بهتنهایی برای درمانِ سل کافی است؟
۰۴اگر بعد از تزریق دورِ دهانم بیحس یا گزگز شد، جای نگرانی دارد؟
۰۵آیا مصرفِ استرپتومایسین در دورانِ بارداری امکانپذیر است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۱ برند از ۱۱ سازنده، در گروه J01GA01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.