فسفات سدیم پی۳۲
فسفات سدیم پی۳۲ یک رادیوداروی درمانی حاوی فسفر پرتوزا است. تابش بتای آن، بهویژه در مغز استخوان، تولید بیش از حد سلولهای خونی را کاهش میدهد.
بیشتر برای کنترل پلیسیتمی ورا و برخی بیماریهای تکثیری مغز استخوان در بیماران منتخب به کار میرود. در موارد خاص برای بعضی لوسمیهای مزمن یا تسکین درد ناشی از چند کانون متاستاز استخوانی نیز استفاده میشود.
این دارو پرتوزا و بالقوه سرکوبکنندهٔ مغز استخوان است؛ فقط در مرکز پزشکی هستهای و با پایش شمارش خون داده میشود و نباید در خانه مصرف یا جابهجا شود. بارداری، شیردهی و درمان همزمان ضدسرطان باید پیشاپیش بررسی شوند.
اگر باردار یا شیرده هستید، بیماری کلیه یا افت شمارش خون دارید، یا شیمیدرمانی و پرتودرمانی میگیرید، پیش از درمان اطلاع دهید. تب، خونریزی، کبودی بیدلیل، ضعف شدید یا تنگی نفس پس از دریافت نیازمند ارزیابی سریع است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
فسفات سدیم پی۳۲ در گروه سایر رادیوداروهای درمانی قرار دارد و با فسفر پرتوزای پی۳۲، تابش بتا ایجاد میکند. این ماده در سلولهای در حال تقسیم، بهخصوص سلولهای مغز استخوان، تجمع نسبی پیدا میکند و با آسیب به مادهٔ ژنتیکی، تولید بیش از حد سلولهای خونی را کم میکند. هدف اصلی آن کنترل بعضی بیماریهای تکثیری مغز استخوان است؛ بنابراین با مکملها یا ملینهای معمولیِ فسفات سدیم یکسان نیست. اثر درمانی و عوارض آن ممکن است با تأخیر ظاهر شود و پیگیری آزمایش خون اهمیت دارد.
موارد مصرف
- کنترل پلیسیتمی ورا یا پرخونی حقیقی در بیماران منتخب
- کنترل ترومبوسیتمی اساسی در موارد انتخابشده
- کاربرد درمانی در برخی لوسمیهای مزمن، از جمله لوسمی میلوئیدی مزمن و لوسمی لنفوسیتی مزمن، طبق نظر متخصص
- تسکین درد در بیماران منتخب با چندین کانون متاستاز استخوانی
روش مصرف
این دارو خودمصرفی نیست. محلول فسفات سدیم پی۳۲ بسته به نوع فرآورده و کاربرد، در مرکز پزشکی هستهای بهصورت خوراکی یا تزریق وریدیِ تخصصی آماده و تجویز میشود؛ مقدار فعالیت پرتوزا، مسیر مصرف و زمان آن نسبت به غذا را مرکز تعیین میکند، بنابراین ویال را در خانه باز نکنید و مقدار دیگری مصرف نکنید. اگر شکل خوراکی تجویز شده است، ناشتا بودن یا فاصله از غذا را دقیقاً طبق دستور رعایت کنید. آزمایشهای شمارش خون و ویزیتهای پیگیری را انجام دهید؛ پس از دریافت، دستورهای حفاظت پرتویی، شستوشوی دست، دفع بهداشتی ادرار و محدودکردن تماس نزدیک با کودکان و افراد باردار را تا زمان اعلام مرکز رعایت کنید. اگر محدودیت مایعات ندارید، نوشیدن مایعات کافی طبق دستور مرکز به دفع ادراری کمک میکند.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
پلیسیتمی ورا (پرخونی حقیقی)
پایش شمارش کامل سلولهای خون پیش از درمان و در پیگیری برای شناسایی سرکوب مغز استخوان ضروری است؛ بارداری و شیردهی منع مصرف دارند.
ترومبوسیتمی اساسی
پایش منظم پلاکتها، گلبولهای سفید، هموگلوبین و سایر ردههای خونی برای تنظیم نوبت بعدی ضروری است.
لوسمی میلوئیدی مزمن
فقط در موارد منتخب و تحت پایش دقیق شمارش خون و وضعیت مغز استخوان بهکار میرود؛ سرکوب مغز استخوان ممکن است رخ دهد.
لوسمی لنفوسیتی مزمن
خطر سرکوب مغز استخوان وجود دارد و پایش منظم و طولانیمدت شمارش خون ضروری است.
تسکین درد در متاستازهای متعدد استخوانی
برای متاستازهای استخوانی با جذب مناسب در اسکن استخوان بهکار میرود؛ کاهش گلبولهای سفید و پلاکت و تشدید گذرای درد ممکن است رخ دهد.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیت قبلی به فسفات سدیم، مواد همراه یا رادیوداروها، و هر واکنش غیرعادی پس از درمانهای قبلی را اطلاع دهید.
- بارداری، احتمال بارداری، قصد بارداری یا شیردهی را پیش از دریافت مطرح کنید؛ وضعیت بارداری باید روشن شود.
- اگر گلبولهای سفید، پلاکت یا هموگلوبین شما پایین است، بیماری مغز استخوان، عفونت، تب یا خونریزی اخیر دارید، اطلاع دهید.
- بیماری کلیه، کاهش ادرار، کمآبی یا محدودیت مصرف مایعات را گزارش کنید؛ دفع دارو از راه کلیه انجام میشود.
- شیمیدرمانی، پرتودرمانی، درمانهای هورمونی یا هر دارویی را که بر مغز استخوان اثر میگذارد، همراه با همه داروهای نسخهای، بدون نسخه، مکملها و فرآوردههای گیاهی اعلام کنید.
- در کودکان، سالمندان، افراد دارای سابقه رادیودارو یا پرتودرمانی، و خانههایی با کودک خردسال یا فرد باردار، برنامه درمان و حفاظت پرتویی باید جداگانه تنظیم شود.
عوارض احتمالی
- تهوع خفیف
- استفراغ
- اسهال
- تب گذرا
- تب بالا، لرز، گلودرد یا عفونت مکرر میتواند نشانه کاهش گلبول سفید باشد؛ همان روز با پزشک تماس بگیرید.
- کبودی بیدلیل، خونریزی بینی یا لثه، خون در ادرار یا مدفوع میتواند نشانه کاهش پلاکت باشد؛ فوراً ارزیابی شوید و در خونریزی شدید به اورژانس مراجعه کنید.
- ضعف شدید، رنگپریدگی، تنگی نفس، سرگیجه یا غش میتواند با کمخونی یا افت گسترده سلولهای خونی همراه باشد؛ فوراً به پزشک مراجعه کنید.
- کهیر گسترده، تورم لب، زبان یا گلو، خسخس و دشواری تنفس نشانه واکنش حساسیتی شدید است؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- در ماهها و سالهای بعد، خطر لوسمی یا دیگر اختلالات مغز استخوان ممکن است افزایش یابد؛ آزمایشهای دورهای خون را جدی بگیرید و علائم غیرعادی را سریع گزارش کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مهمترین تداخل این دارو با درمانهایی است که مغز استخوان را سرکوب میکنند؛ شیمیدرمانی یا پرتودرمانی نباید همزمان یا پشتسرهم بدون برنامهریزی تیم خون و پزشکی هستهای انجام شود، چون افت سلولهای خونی و آسیب مغز استخوان بیشتر میشود. بعضی درمانهای هورمونی، بهویژه فرآوردههای استروژنی و آندروژنی، ممکن است جابهجایی یا ماندگاری فسفر پرتوزا را تغییر دهند. تداخل مشخصی با الکل شناخته نشده، اما اگر فرآورده خوراکی باشد، غذا میتواند بر جذب اثر بگذارد و زمان مصرف باید طبق دستور مرکز باشد. فهرست کامل داروها و مکملهایتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
فسفات سدیم پی۳۲ بهدلیل تابش میتواند به جنین آسیب بزند؛ در بارداری یا احتمال بارداری معمولاً نباید استفاده شود، مگر در شرایط کاملاً ضروری که متخصص پس از سنجش فایده و خطر تصمیم بگیرد. شیردهی هنگام دریافت درمان مجاز نیست و پس از دریافت سیستمیک، معمولاً باید برای همان کودک بهطور دائمی قطع شود. قصد بارداری یا فرزندآوری را نیز پیش از درمان مطرح کنید، زیرا اثر آن بر باروری بهطور کامل روشن نیست.
نگهداری
بهدلیل پرتوزابودن، این محلول باید فقط در مرکز مجاز و در حفاظ مناسب نگهداری و دفع شود، نه در کابینت خانه. دمای نگهداری معمولاً دمای اتاق کنترلشده، حدود ۲۰ تا ۲۵ درجهٔ سانتیگراد، و مطابق برچسب فرآورده است؛ از گرمای شدید و نور مستقیم دور باشد. دارو باید دور از دسترس کودکان و افراد غیرمجاز نگه داشته شود و تاریخ انقضا و زمان کالیبراسیون پیش از استفاده بررسی شود؛ ویال باقیمانده را دور نریزید و به مرکز تحویل دهید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| محلول | — |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۱ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا فسفات سدیم پی۳۲ همان فسفات سدیمِ ملین برای یبوست است؟
۰۲آیا میتوانم ویال را در خانه مصرف کنم؟
۰۳بعد از دریافت، آیا برای اطرافیان خطر دارد؟
۰۴چرا بعد از درمان آزمایش خون لازم است؟
۰۵چرا پزشک ممکن است فسفات سدیم پی۳۲ را فقط در موارد منتخب پیشنهاد کند؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۱ سازنده، در گروه V10XX01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.