پیریمتامین
پیریمتامین دارویی ضدانگل از ردهٔ ضدفولاتهاست که با مهارِ رشد و تکثیرِ برخی انگلهای تکیاختهای در بدن اثر میکند.
این دارو بیشتر برای درمانِ توکسوپلاسموز—بهویژه در افرادِ با نقصِ سیستمِ ایمنی—و در مواردی برای مالاریا بهکار میرود، معمولاً همراه با دارویی دیگر.
پیریمتامین میتواند بر مغزِ استخوان و ساختِ سلولهای خونی اثر بگذارد؛ به همین دلیل معمولاً همراه با مکملِ اسیدِ فولینیک و آزمایشِ خونِ دورهای تجویز میشود.
اگر رنگپریدگیِ غیرعادی، کبودی یا خونریزیِ بیدلیل، تبِ مداوم یا بثوراتِ پوستیِ گسترده دیدید، حتماً و سریع با پزشک تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
پیریمتامین دارویی ضدانگل از خانوادهٔ ضدفولاتهاست که با مهارِ آنزیمی به نامِ دیهیدروفولاتردوکتاز (Dihydrofolate Reductase)، ساختِ اسیدِ فولیکِ موردنیازِ انگلهای تکیاختهای مانندِ توکسوپلاسما را مختل میکند و از رشد و تکثیرِ آنها جلوگیری میکند. این دارو معمولاً بهتنهایی کاربردِ محدودی دارد و اغلب همراه با دارویی دیگر مانندِ سولفادیازین و مکملِ اسیدِ فولینیک تجویز میشود تا هم اثرِ درمانی تقویت شود و هم از عوارضِ آن بر مغزِ استخوان کاسته شود. کاربردِ اصلیِ آن درمانِ توکسوپلاسموز است، بهویژه در بیمارانی که سیستمِ ایمنیِ ضعیفشدهای دارند. در گذشته برای درمان و پیشگیریِ مالاریا نیز رایج بود، هرچند امروزه بهدلیلِ مقاومتِ گستردهٔ انگل، کاربردش در این زمینه کاهش یافته است.
موارد مصرف
- درمانِ توکسوپلاسموز، معمولاً همراه با سولفادیازین
- درمانِ توکسوپلاسموزِ مغزی در افرادِ با نقصِ شدیدِ سیستمِ ایمنی (مانندِ مبتلایان به اچآیوی)
- پیشگیری و درمانِ توکسوپلاسموزِ مادرزادی در نوزادان، زیرِ نظرِ متخصص
- درمان یا پیشگیریِ برخی انواعِ مالاریای مقاوم، معمولاً در ترکیب با داروهای دیگر
روش مصرف
پیریمتامین معمولاً بهصورتِ قرص و طبقِ برنامهای که پزشک مشخص میکند مصرف میشود؛ مصرفِ آن همراه با غذا میتواند ناراحتیِ گوارشی را کم کند. از آنجا که این دارو اغلب در دورههای درمانیِ طولانی و همراه با داروهای دیگر (مانندِ سولفادیازین و اسیدِ فولینیک) تجویز میشود، پایبندی به کاملِ برنامهٔ درمان و مراجعه برای آزمایشهای خونیِ توصیهشده اهمیتِ زیادی دارد. دوره و مقدارِ دقیقِ مصرف را فقط پزشک بر اساسِ وضعیتِ بیمار تعیین میکند و نباید بدونِ مشورت با او، درمان را زودتر قطع کرد یا مقدارِ مصرف را تغییر داد.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
توکسوپلاسموز اکتسابی خارج از مغز
برای کاهش خطر سرکوب مغز استخوان، اسید فولینیک همزمان و پایش شمارش خون ضروری است.
توکسوپلاسموز مغزی در افراد دچار نقص شدید ایمنی
درگیری گسترده یا پاسخ ناکامل ممکن است به درمان طولانیتر نیاز داشته باشد؛ قطع خودسرانهٔ درمان نگهدارنده خطر عود دارد.
درمان یا پیشگیری برخی انواع مالاریای مقاوم
بهدلیل مقاومت گسترده و خطر واکنشهای پوستی شدید و سرکوب مغز استخوان، خوددرمانی یا مصرف برای پیشگیری از سفر مناسب نیست.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه سابقهٔ حساسیت به پیریمتامین یا داروهای مشابه
- بیماریهای خونی یا کمبودِ اسیدِ فولیک/فولات
- بیماریِ کبدی یا کلیوی
- سابقهٔ تشنج یا صرع
- بارداری، قصدِ بارداری یا شیردهی
- فهرستِ کاملِ داروها و مکملهایی که در حالِ حاضر مصرف میکنید
عوارض احتمالی
- تهوع و گاهی استفراغ
- کاهشِ اشتها
- احساسِ بیحالی یا خستگیِ خفیف
- التهاب یا حساسیتِ خفیفِ زبان
- نشانههای کاهشِ سلولهای خونی مانندِ رنگپریدگیِ غیرعادی، خستگیِ شدید، کبودی یا خونریزیِ بیدلیل، یا تبِ مداوم — در این حالت سریع به پزشک اطلاع دهید تا آزمایشِ خون انجام شود
- بثوراتِ پوستیِ گسترده، تاول یا پوستهپوستهشدنِ پوست، بهویژه در ترکیب با سولفادیازین — نشانهٔ واکنشِ حساسیتیِ جدی است و نیازمندِ مراجعهٔ فوری به پزشک است
- تشنج، بهویژه در صورتِ مصرفِ بیش از حد یا خوردنِ ناخواستهٔ دارو توسطِ کودک — در این حالت فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- علائمِ واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ تورمِ صورت و گلو یا دشواری در تنفس — در این حالت فوراً با اورژانس تماس بگیرید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرفِ همزمانِ پیریمتامین با داروهایی که خود نیز بر اسیدِ فولیک اثر میگذارند یا مغزِ استخوان را تحتِفشار قرار میدهند—مانندِ کوتریموکسازول (تریمتوپریم/سولفامتوکسازول)—میتواند خطرِ کاهشِ سلولهای خونی را افزایش دهد. ترکیب با سولفونامیدها (مانندِ سولفادیازین)، هرچند از نظرِ درمانی رایج و مفید است، احتمالِ واکنشهای پوستیِ حساسیتی را نیز بالا میبرد. به همین دلیل، فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و حتی گیاهانِ داروییِ مصرفیتان را به پزشک و داروسازِ خود بگویید تا تداخلهای احتمالی بررسی و پایشِ لازم انجام شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
پیریمتامین در دورانِ بارداری، بهویژه در سهماههٔ نخست، تنها در صورتِ نیازِ قطعی و زیرِ نظرِ دقیقِ متخصص مصرف میشود، زیرا بهعنوانِ یک ضدفولات میتواند بر رشدِ جنین اثر بگذارد. در مواردی که برای درمانِ توکسوپلاسموزِ مادرزادی لازم باشد، معمولاً همراه با مکملِ اسیدِ فولینیک و پایشِ نزدیک تجویز میشود. دربارهٔ شیردهی نیز اطلاعاتِ کافی وجود ندارد، پس بهتر است این موضوع پیش از مصرف با پزشک در میان گذاشته شود.
نگهداری
قرصهای پیریمتامین را در دمای اتاق و دور از رطوبت و نورِ مستقیمِ آفتاب نگه دارید. آن را کاملاً دورِ از دیدِ کودکان قرار دهید، زیرا مصرفِ ناخواستهٔ آن توسطِ کودکان میتواند خطرناک باشد. پیش از مصرف، تاریخِ انقضای رویِ بسته را بررسی کنید و داروهای تاریخگذشته را طبقِ راهنماییِ داروخانه دور بریزید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص | 25 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۲ برند از ۱۳ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا پیریمتامین را معمولاً همراه با دارویی دیگر و مکملِ اسیدِ فولینیک تجویز میکنند؟
۰۲آیا پیریمتامین همان دارویِ قدیمیِ ضدمالاریاست؟
۰۳چرا در طولِ درمان با پیریمتامین باید آزمایشِ خون بدهم؟
۰۴اگر یک نوبتِ مصرفِ پیریمتامین را فراموش کنم چه کنم؟
۰۵آیا مصرفِ اسیدِ فولیکِ معمولی بهجایِ اسیدِ فولینیک در کنارِ این دارو مشکلی ندارد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲۶ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۲ برند از ۱۳ سازنده، در گروه P01BD01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.