پیریدوکسین
پیریدوکسین (ویتامین ب۶) ویتامینی محلول در آب است که بدن برای سوختوسازِ اسیدهای آمینه، ساختِ انتقالدهندههای عصبی و تولیدِ خون به آن نیاز دارد.
بیشتر برای جبرانِ کمبودِ ویتامین ب۶ و پیشگیری یا درمانِ آسیبِ عصبیِ ناشی از داروهایی مانند ایزونیازید بهکار میرود.
برخلافِ تصورِ رایج، مصرفِ طولانیمدت یا دوزِ بالای این ویتامین میتواند خود باعثِ آسیبِ عصبی شود؛ دوز و مدتِ مصرف را فقط پزشک باید تعیین کند.
اگر بیحسی یا گزگزِ دست و پا، نشانههای آلرژیک، یا واکنشِ غیرِعادی در محلِ تزریق دیدید، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
پیریدوکسین، که به آن ویتامین ب۶ نیز میگویند، ویتامینی محلول در آب از خانوادهٔ ویتامینهای ب است که بدن برای بسیاری از فرآیندهای حیاتی به آن نیاز دارد. این ویتامین در بدن به شکلِ فعالِ خود (پیریدوکسال فسفات) درمیآید و بهعنوانِ کوآنزیم در سوختوسازِ اسیدهای آمینه، ساختِ انتقالدهندههای عصبی مانند سروتونین و دوپامین، و تولیدِ هموگلوبین نقش دارد. شکلِ تزریقیِ پیریدوکسین معمولاً در مواردی بهکار میرود که بدن به مقدارِ بیشتری از این ویتامین نیاز دارد یا جذبِ خوراکیِ آن کافی نیست. هدفِ اصلیِ این دارو، جبرانِ کمبودِ ویتامین ب۶ و پیشگیری یا درمانِ آسیبِ عصبیِ ناشی از برخی داروهاست. مصرفِ آن، مانندِ هر داروی تزریقی، باید زیرِ نظرِ پزشک یا در مرکزِ درمانی انجام شود.
موارد مصرف
- جبرانِ کمبودِ ویتامین ب۶ ناشی از تغذیهٔ نامناسب، بیماریهای گوارشی یا مصرفِ الکل
- پیشگیری و درمانِ التهابِ عصبیِ ناشی از مصرفِ داروی ایزونیازید (درمانِ سل) و برخی داروهای مشابه
- درمانِ کمکی در برخی انواعِ کمخونیِ پاسخدهنده به پیریدوکسین
- کمک به کنترلِ برخی اختلالاتِ نادرِ متابولیکی و تشنجهای وابسته به پیریدوکسین در نوزادان، زیرِ نظرِ متخصص
- کمک به مدیریتِ برخی مسمومیتهای دارویی خاص، تحتِ نظرِ مستقیمِ پزشک در بیمارستان
روش مصرف
این شکل از پیریدوکسین بهصورت تزریقی است و معمولاً توسط پزشک یا پرستار، بهصورتِ عضلانی یا وریدی، تجویز و تزریق میشود. دفعات و طولِ دورهٔ درمان را پزشک بر اساسِ علتِ مصرف و شرایطِ فرد تعیین میکند و نباید بدونِ مشورت تغییر یا قطع شود، بهویژه اگر برای پیشگیری از عارضهٔ عصبیِ داروهای دیگر تجویز شده باشد. اگر نوبتی از تزریق فراموش شد یا در برنامهٔ درمان تأخیر افتاد، موضوع را با پزشک یا داروساز در میان بگذارید، نه اینکه خودسرانه دوز را جبران کنید. همچنین اگر همزمان از مکملها یا داروهای دیگرِ حاویِ ویتامین ب۶ استفاده میکنید، حتماً به پزشک اطلاع دهید تا از مصرفِ بیشازحد جلوگیری شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
کمبود ویتامین ب۶ ناشی از تغذیهٔ نامناسب، سوءجذب گوارشی یا مصرف الکل
پس از اصلاح تغذیه یا رفع اختلال جذب، ادامهٔ تزریق معمولاً لازم نیست و ادامهٔ درمان اغلب با فرآوردهٔ خوراکی انجام میشود.
پیشگیری از التهاب عصبی ناشی از درمان با ایزونیازید
تزریق برای پیشگیری فقط در صورت نبود امکان مصرف خوراکی انجام میشود؛ مقدار مصرف در داروهای مشابه به داروی مسبب بستگی دارد.
درمان التهاب عصبی ناشی از ایزونیازید
با بهبود علائم، دوز باید کاهش یابد؛ باقیماندن یا تشدید بیحسی و سوزش نیازمند ارزیابی پزشکی است.
کمخونی پاسخدهنده به پیریدوکسین، بهویژه کمخونی سیدروبلاستیک ارثی
پاسخ با شمارش خون و ذخایر آهن پایش شود؛ دوزهای بالاتر و درمان طولانیمدت خطر نوروپاتی محیطی دارند.
مسمومیت حاد با ایزونیازید
این درمان فقط در بیمارستان و همراه با تأمین راه هوایی، کنترل تشنج و درمان اسیدوز انجام میشود.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیتِ شناختهشده به پیریدوکسین یا سایرِ اجزای این فرآورده
- بیماریِ کلیوی یا اختلال در عملکردِ کلیه
- مصرفِ همزمانِ لوودوپا (داروی پارکینسون) یا داروهای ضدتشنج مانند فنیتوئین و فنوباربیتال
- هرگونه مکمل یا فرآوردهٔ دیگرِ حاویِ ویتامین ب۶
- بارداری، قصدِ بارداری یا شیردهی
- سابقهٔ بیحسی، گزگز یا مشکلاتِ عصبی در دست و پا
عوارض احتمالی
- دردِ خفیف، قرمزی یا سفتیِ موضعی در محلِ تزریق
- سردرد
- حالتِ تهوعِ خفیف
- احساسِ گزگز یا سوزنسوزنشدنِ گذرا
- بیحسی، گزگز یا ضعفِ پیشرونده در دستها و پاها، بهویژه در مصرفِ طولانیمدت یا دوزِ بالا — در صورتِ بروز، موضوع را با پزشک در میان بگذارید تا دربارهٔ ادامهٔ درمان تصمیم بگیرد.
- نشانههای واکنشِ آلرژیک شدید مانند کهیر، خارشِ گسترده، یا تورمِ صورت، لب و زبان — در صورتِ بروز، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- مشکلِ تنفسی، سرگیجهٔ شدید یا احساسِ غش بلافاصله پس از تزریق — با اورژانس تماس بگیرید.
- دردِ شدید، تورمِ پیشرونده یا ترشح از محلِ تزریق که بهبود نمییابد — به پزشک اطلاع دهید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
پیریدوکسین میتواند با برخی داروها تداخل داشته باشد. مصرفِ همزمان با لوودوپا بدونِ کاربیدوپا، که در بیماریِ پارکینسون بهکار میرود، ممکن است اثرِ درمانیِ لوودوپا را کاهش دهد. برخی داروهای ضدتشنج مانند فنیتوئین و فنوباربیتال نیز میتوانند با این ویتامین تداخل داشته باشند. از سویی، داروهایی مانند ایزونیازید، سیکلوسرین، هیدرالازین و پنیسیلامین نیازِ بدن به پیریدوکسین را افزایش میدهند؛ به همین دلیل گاهی این دو دارو در کنارِ هم تجویز میشوند. فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و گیاهداروییهایی را که مصرف میکنید، حتماً به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
ویتامین ب۶ در دورانِ بارداری برای رشدِ جنین لازم است و در مقادیرِ متعارف، ایمن شناخته میشود؛ حتی گاهی برای کاهشِ تهوعِ بارداری زیرِ نظرِ پزشک تجویز میشود. بااینحال، شکلِ تزریقی و دوزهای بالاترِ آن باید تنها با تشخیص و نظارتِ مستقیمِ پزشک مصرف شود. این ویتامین به شیرِ مادر نیز منتقل میشود؛ اگر باردار هستید یا شیر میدهید، پیش از هر تزریق حتماً با پزشکِ خود مشورت کنید.
نگهداری
آمپولهای پیریدوکسین را در دمای اتاق و دور از نورِ مستقیمِ آفتاب نگه دارید، مگر آنکه روی بستهبندی دستورِ دیگری قید شده باشد. آنها را دور از دسترسِ کودکان نگه دارید و پیش از مصرف، تاریخِ انقضا را بررسی کنید. اگر محلولِ داخلِ آمپول تغییرِ رنگ داده یا ذراتِ معلق در آن دیده میشود، از آن استفاده نکنید. آمپولها و سرنگهای استفادهشده را طبقِ راهنماییِ داروخانه یا مرکزِ درمانی دور بریزید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 50 mg / 1mL |
| تزریقی | 100 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۸ برند از ۵ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا پیریدوکسین همراه با داروی ضدسل ایزونیازید تجویز میشود؟
۰۲آیا مصرفِ زیاد یا طولانیمدتِ پیریدوکسین میتواند مضر باشد؟
۰۳تفاوتِ این دارو با «ویتامین ب کمپلکس» چیست؟
۰۴آیا تزریقِ این دارو در منزل هم امکانپذیر است؟
۰۵اگر پس از تزریق، بیحسی یا گزگز در انگشتانم احساس کردم، باید نگران باشم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲۰ فرآوردهٔ ثبتشده، ۸ برند از ۵ سازنده، در گروه A11HA02. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.