پنتوستاتین
پنتوستاتین یک داروی ضدسرطان از خانوادهٔ داروهای مشابه پورین و مهارکنندهٔ آنزیم آدنوزین دِآمیناز است. این دارو با مختلکردن تکثیر سلولهای لنفوئیدی، به از بین رفتن سلولهای سرطانی کمک میکند.
کاربرد اصلی آن درمان تکدارویی لوسمی سلول مویی فعال در بزرگسالان است؛ چه بیماری پیش از این درمان نشده باشد و چه به آلفا-اینترفرون پاسخ نداده یا آن را تحمل نکرده باشد.
پنتوستاتین یک داروی شیمیدرمانی وریدی است و میتواند گلبولهای خون را کاهش دهد و خطر عفونت، خونریزی و آسیب کلیه ایجاد کند. شمارش خون و آزمایشهای کلیه و کبد باید طبق برنامهٔ مرکز درمانی انجام شود.
پیش از هر نوبت، تب یا عفونت، بیماری کلیه یا کبد، کاهش ادرار، خونریزی، داروهای دیگر و احتمال بارداری را اطلاع دهید. تنگی نفس، خونریزی غیرعادی، کاهش واضح ادرار یا بثورات پوستی تاولدار نیازمند ارزیابی فوری است.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
پنتوستاتین در گروه داروهای ضدسرطان و ایمنی قرار میگیرد و یک مهارکنندهٔ آنزیم آدنوزین دِآمیناز است. مهار این آنزیم باعث تجمع موادی در سلول و اختلال در ساخت مادهٔ ژنتیکی میشود؛ به همین دلیل سلولهای لنفوئیدیِ سرطانی بیشتر آسیب میبینند. کاربرد اصلی آن درمان تکدارویی لوسمی سلول مویی فعال در بزرگسالان است. این دارو به شکل پودر تزریقی برای تهیهٔ محلول وریدی با قدرت ۱۰ میلیگرم عرضه میشود و تزریق آن باید با پایش منظم آزمایش خون و عملکرد کلیه در مرکز درمانی انجام شود؛ «نیپنت» نام تجاری آن است.
موارد مصرف
- درمان تکدارویی لوسمی سلول مویی فعال در بزرگسالانِ بدون درمان قبلی
- درمان تکدارویی لوسمی سلول مویی فعال در بزرگسالانی که به آلفا-اینترفرون پاسخ ندادهاند
- درمان تکدارویی لوسمی سلول مویی فعال در بزرگسالانی که آلفا-اینترفرون را تحمل نمیکنند
- در برخی پروتکلهای تخصصی، درمان لوسمی لنفوسیتی مزمن یا لنفوم سلول تی پوستی؛ این موارد خارج از کاربرد اصلی هستند و فقط با تصمیم متخصص خون انجام میشوند
روش مصرف
پنتوستاتین خوراکی نیست و فقط بهصورت تزریق وریدی توسط پزشک یا پرستار آموزشدیده در مرکز درمانی تجویز میشود. پودر باید در شرایط ایمن توسط کارکنان آماده شود؛ بیمار نباید ویال را حل یا تزریق کند. زمانبندی و طول درمان بر اساس نسخه، پاسخ بیماری و آزمایشها تعیین میشود؛ حضور منظم در نوبتها و آزمایشها اهمیت دارد و در صورت از دست رفتن یک نوبت، باید برای زمان جدید با مرکز درمانی هماهنگ شود، نه اینکه نوبت بعدی جبران یا دوبرابر شود. برای کاهش خطر آسیب کلیه، معمولاً پیش و پس از تزریق مایعات وریدی طبق پروتکل داده میشود. این دارو محدودیت غذایی مشخصی ندارد، اما مصرف مایعات و هر تغییر در برنامهٔ درمانی باید طبق دستور تیم درمان باشد؛ در عفونت فعال، بثورات شدید، افت شدید شمارش خون یا نشانههای آسیب کلیه و دستگاه عصبی، پزشک ممکن است نوبت را به تعویق بیندازد یا متوقف کند.
پیش از مصرف بدانید
- اگر به پنتوستاتین یا هر جزء ویال حساسیت داشتهاید، یا پس از داروهای شیمیدرمانی قبلی واکنش شدید نشان دادهاید.
- هرگونه تب، عفونت فعال یا عفونت اخیر را اطلاع دهید؛ شروع یا ادامهٔ درمان هنگام عفونت کنترلنشده ممکن است خطرناک باشد.
- بیماری کلیه، کاهش ادرار، دیالیز یا افزایش کراتینین را گزارش کنید؛ پنتوستاتین عمدتاً از راه کلیه دفع میشود و در اختلال کلیه میتواند مدت بیشتری در بدن بماند.
- بیماری کبد، آزمایش کبدی غیرطبیعی، کمخونی، کاهش گلبول سفید یا پلاکت و سابقهٔ خونریزی را با پزشک در میان بگذارید.
- فهرست همهٔ داروها، شیمیدرمانیهای قبلی یا همزمان، داروهای نقرس، ضدویروسها، مکملها و واکسنها، بهویژه فلودارابین یا ویدارابین، باید بررسی شود.
- بارداری، قصد بارداری، احتمال بارداری، شیردهی یا نگرانی دربارهٔ باروری را پیش از درمان مطرح کنید. ایمنی و اثربخشی دارو در کودکان و نوجوانان ثابت نشده است و در سالمندان بررسی کلیه و شمارش خون اهمیت بیشتری دارد.
عوارض احتمالی
- تهوع یا استفراغ
- اسهال، درد شکم یا کاهش اشتها
- خستگی، بیحالی یا کاهش انرژی
- سردرد
- درد عضلات یا مفاصل
- بثورات پوستی یا خارش خفیف و زخم دهان یا گلو
- تب، لرز، گلودرد، سرفه یا سایر علائم عفونت: همان روز به مرکز درمانی اطلاع دهید؛ اگر حال عمومی رو به وخامت است، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- تنگی نفس، خسخس، سرفهٔ ناگهانی، درد قفسهٔ سینه، تپش قلب سریع یا نامنظم، یا غش: فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- خونریزی غیرعادی، کبودی گسترده، لکههای خونریزی زیر پوست، مدفوع سیاه یا خونی، یا استفراغ خونی: فوراً با پزشک تماس بگیرید و در موارد شدید به اورژانس مراجعه کنید.
- کاهش واضح ادرار، ورم صورت یا اندامها، ضعف شدید، زردی پوست یا چشم، یا ادرار تیره: همان روز ارزیابی شوید؛ با تشدید علائم فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- راش منتشر یا شدید، تاول، پوستهریزی، زخم دهان، تورم صورت یا زبان، خسخس یا غش: برای راش شدید همان روز با تیم درمان تماس بگیرید و در تورم راه هوایی، اختلال تنفس یا غش فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- گیجی، خوابآلودگی غیرعادی، بیحسی یا ضعف اندام، اختلال دید یا شنوایی، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری: فوراً با مرکز درمانی تماس بگیرید؛ در تشنج یا اختلال شدید هوشیاری فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
فهرست کامل داروهای نسخهای و بدون نسخه، مکملها، فرآوردههای گیاهی و واکسنهایتان را به پزشک و داروساز بگویید. مصرف همزمان پنتوستاتین با فلودارابین توصیه نمیشود، زیرا خطر آسیب شدید و حتی کشندهٔ ریه را افزایش میدهد؛ ویدارابین ممکن است اثر و عوارض آن را بیشتر کند. آلوپورینول نیز میتواند بررسی بثورات و واکنشهای حساسیتی را مهمتر کند، و داروهای بالقوه آسیبرسان به کلیه یا برخی رژیمهای شیمیدرمانی سنگین، بهویژه آمادهسازی پیوند، باید پیش از هر نوبت بررسی شوند. تداخل غذایی مشخصی گزارش نشده است؛ الکل تداخل مستقیم شناختهشدهای ندارد، اما میتواند تهوع، سرگیجه و کمآبی را بدتر کند و در دورهٔ درمان بهتر است بدون تأیید تیم درمان مصرف نشود. واکسنهای زنده را بدون هماهنگی با تیم درمان دریافت نکنید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
پنتوستاتین میتواند به جنین آسیب بزند و در بارداری معمولاً از آن اجتناب میشود؛ اگر مصرف آن ضروری باشد، تصمیمگیری باید با متخصص خون و زنان انجام شود. زنان با امکان بارداری باید حین درمان و تا ۶ ماه پس از آخرین نوبت و مردان دارای شریک با امکان بارداری حین درمان و تا ۳ ماه پس از آخرین نوبت از روش مؤثر پیشگیری استفاده کنند. شیردهی در طول درمان و تا ۱ هفته پس از آخرین نوبت توصیه نمیشود. احتمال آسیب به باروری مطرح است؛ اگر حفظ باروری مهم است، پیش از شروع درمان آن را با تیم درمان مطرح کنید.
نگهداری
ویال پنتوستاتین را تا زمان آمادهسازی در یخچال، در دمای ۲ تا ۸ درجهٔ سانتیگراد، در بستهٔ اصلی و دور از نور و یخزدگی نگه دارید. آن را دور از دسترس کودکان قرار دهید و پس از تاریخ انقضا یا آسیبدیدگی ویال استفاده نکنید. محلول آمادهشده باید فقط توسط کارکنان درمانی آماده و طبق دستور همان مرکز مصرف یا دفع شود؛ آن را برای استفادهٔ بعدی در خانه نگه ندارید.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی برای محلول | 10 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱ برند از ۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا نیپنت همان پنتوستاتین است؟
۰۲چرا پیش از هر تزریق آزمایش خون و کلیه لازم است؟
۰۳آیا میتوان پنتوستاتین را همراه فلودارابین دریافت کرد؟
۰۴اگر بعد از تزریق پنتوستاتین تب یا لرز داشتم چه کنم؟
۰۵آیا هنگام درمان با پنتوستاتین میتوان باردار شد یا شیردهی کرد؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۳ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱ برند از ۲ سازنده، در گروه L01XX08. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.