اگزالیپلاتین
اگزالیپلاتین دارویی ضدسرطان (شیمیدرمانی) از خانوادهٔ ترکیبات پلاتین است که با آسیبرساندن به مادهٔ ژنتیکی سلولهای سرطانی، از رشد و تکثیر آنها جلوگیری میکند.
این دارو بیشتر برای درمان سرطان روده بزرگ و رکتوم (کولورکتال) بهکار میرود، معمولاً در ترکیب با داروهای شیمیدرمانی دیگر و طی چند دورهٔ درمانی.
مشخصترین عارضهٔ آن حساسیت عصبی ناشی از سرماست؛ در روزهای اطراف هر تزریق باید از نوشیدنی، غذا و هوای سرد پرهیز کرد.
در صورت بروز تب، لرز، علائم عفونت، مشکل در بلع یا تنفس، یا هرگونه نشانهٔ واکنش آلرژیک، باید فوراً به تیم درمانی یا اورژانس اطلاع داد.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
اگزالیپلاتین دارویی ضدسرطان (شیمیدرمانی) از نسل سوم ترکیبات پلاتین است، در همان خانوادهٔ دارویی سیسپلاتین و کربوپلاتین اما با طیف عوارضی نسبتاً متفاوت. این دارو با اتصال به مادهٔ ژنتیکی (DNA) سلولهای سرطانی و ایجاد اتصالات عرضی در رشتهٔ آن، از تقسیم و تکثیر این سلولها جلوگیری کرده و در نهایت به مرگ آنها میانجامد. اگزالیپلاتین معمولاً همراه با سایر داروهای شیمیدرمانی و در قالب پروتکلهای چندهفتهای تجویز میشود. این دارو فقط بهصورت تزریق وریدی و در بخش انکولوژی یا کلینیک شیمیدرمانی، زیر نظر مستقیم تیم پزشکی، مصرف میشود.
موارد مصرف
- درمان سرطان روده بزرگ (کولون) در مرحلهٔ پیشرفته، معمولاً پس از جراحی و برای کاهش خطر بازگشت بیماری
- درمان سرطان روده بزرگ یا رکتوم که به سایر اندامها گسترش یافته (متاستاتیک)
- درمان ترکیبی همراه با فلوئورویوراسیل و لوکوورین، در پروتکلی که به فولفاکس معروف است
- در موارد خاص، بخشی از درمان سرطان معده یا پانکراس به تشخیص پزشک متخصص
روش مصرف
این دارو را خود بیمار تزریق یا مصرف نمیکند؛ اگزالیپلاتین فقط به شکل تزریق وریدی، معمولاً طی چند ساعت و از طریق سرم، در بیمارستان یا کلینیک شیمیدرمانی و توسط تیم پزشکی تجویز میشود. دوز، تعداد دورهها (سیکلها) و فاصلهٔ میان آنها را پزشک بر اساس نوع و مرحلهٔ سرطان، سطح بدن و پاسخ به درمان مشخص میکند. رعایت دقیق زمانبندی جلسات و جا نماندن از دورهها برای اثربخشی درمان اهمیت زیادی دارد؛ در صورت هر تأخیر یا نیاز به جابهجایی نوبت، حتماً با تیم درمانی هماهنگ کنید. در ساعات و روزهای اطراف هر تزریق، از تماس با اشیای سرد، نوشیدنی و غذای یخ، و هوای سرد بیرون خودداری کنید؛ این نکته بهطور اختصاصی برای کاهش عارضهٔ عصبی ناشی از سرما توصیه میشود.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیش از این به اگزالیپلاتین یا سایر ترکیبات پلاتین مانند سیسپلاتین و کربوپلاتین حساسیت داشتهاید، به پزشک اطلاع دهید.
- اگر پیش از شروع درمان دچار بیحسی، گزگز یا مورمورشدن در دستها و پاها بودهاید، این موضوع را با پزشک در میان بگذارید.
- سابقهٔ بیماری کلیوی یا کبدی را به پزشک بگویید، چون ممکن است نیاز به تنظیم درمان یا پیگیری بیشتر باشد.
- اگر تب، نشانههای عفونت یا مشکلات خونی مانند کمخونی، کاهش گلبول سفید یا پلاکت دارید، پیش از هر نوبت درمان به تیم پزشکی اطلاع دهید.
- در صورت بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری، چه برای خودتان و چه برای همسرتان، پیش از درمان با پزشک مشورت کنید.
- فهرست کامل داروها، مکملها، گیاهان دارویی و واکسنهای اخیر یا برنامهریزیشدهتان را با پزشک در میان بگذارید.
عوارض احتمالی
- بیحسی، گزگز یا سوزنسوزنشدن در دستها، پاها و اطراف دهان، بهویژه با تماس سرما
- حالت تهوع و استفراغ
- خستگی و ضعف عمومی
- اسهال یا یبوست
- کاهش موقت گلبولهای سفید، قرمز یا پلاکت خون (قابلپیگیری با آزمایش خون)
- احساس گرفتگی یا فشار در گلو، بهویژه هنگام بلع مایعات سرد
- واکنش آلرژیک شدید حین یا پس از تزریق مانند کهیر، تورم صورت یا لب، یا تنگی نفس؛ در این حالت فوراً با اورژانس تماس بگیرید یا به تیم درمانی اطلاع دهید.
- تب، لرز یا نشانههای عفونت که میتواند بهدلیل افت گلبولهای سفید خون باشد؛ نیازمند مراجعهٔ سریع به پزشک است.
- خونریزی یا کبودی غیرعادی که میتواند بهدلیل کاهش پلاکت خون باشد؛ به پزشک اطلاع دهید.
- تشدید بیحسی یا ضعف عضلانی که در کارهای روزمره مانند بستن دکمه یا راهرفتن اختلال ایجاد کند؛ این نشانهٔ نوروپاتی جدیتر باید به پزشک گزارش شود.
- سرفهٔ خشک مداوم یا تنگی نفس تازه؛ میتواند نشانهٔ نادر آسیب ریوی باشد و نیاز به بررسی سریع دارد.
- زردی پوست یا چشم، درد شکم یا تیرگی ادرار؛ میتواند نشانهٔ آسیب کبدی باشد و باید به پزشک اطلاع داده شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
اگزالیپلاتین معمولاً همراه با سایر داروهای شیمیدرمانی مانند فلوئورویوراسیل و لوکوورین تجویز میشود که این ترکیب بخشی از پروتکل استاندارد درمان و زیر نظر پزشک است. مصرف همزمان داروهایی که میتوانند به کلیه فشار بیاورند (مانند برخی آنتیبیوتیکهای آمینوگلیکوزیدی) باید با احتیاط و اطلاع پزشک انجام شود. در دورهٔ درمان، بهدلیل تضعیف موقت سیستم ایمنی، تزریق واکسنهای زنده معمولاً توصیه نمیشود مگر با تأیید پزشک. فهرست کاملِ داروها و مکملهایت را به پزشک و داروساز بگو.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اگزالیپلاتین در بارداری منع مصرف دارد، چون میتواند به جنین آسیب برساند؛ افرادی که امکان بارداری دارند باید در طول درمان و مدتی پس از آن از روش پیشگیری مطمئن استفاده کنند، و همین توصیه برای مردان تحت درمان و همسرانشان نیز صادق است. شیردهی در دورهٔ درمان توصیه نمیشود. هرگونه تصمیم دربارهٔ بارداری یا شیردهی را حتماً با پزشک انکولوژیست در میان بگذارید.
نگهداری
این دارو معمولاً در بیمارستان یا مرکز درمانی تهیه، آمادهسازی و نگهداری میشود و بیمار آن را در منزل نگهداری نمیکند. اگر به هر دلیلی دارو در اختیار بیمار یا خانواده قرار گیرد، باید دقیقاً طبق دستور داروخانه یا مرکز درمانی، معمولاً در یخچال و دور از نور، نگهداری شود، دور از دسترس کودکان بماند، و پیش از استفاده تاریخ انقضا و ظاهر آن (کدورت یا تغییر رنگ) بررسی و به تیم درمانی گزارش شود.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | 100 mg |
| تزریقی لیوفیلیزه برای محلول | 50 mg |
| تزریقی غلیظ | 5 mg / 1mL |
| تزریقی غلیظ | 100 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۳۸ برند از ۲۲ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا باید در روزهای اطراف تزریق از سرما پرهیز کنم؟
۰۲آیا این دارو باعث ریزش مو میشود؟
۰۳چند دوره درمان با این دارو لازم است؟
۰۴آیا بیحسی دست و پا برای همیشه باقی میماند؟
۰۵آیا در طول درمان میتوانم فعالیت عادی داشته باشم؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۹۰ فرآوردهٔ ثبتشده، ۳۸ برند از ۲۲ سازنده، در گروه L01XA03. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.