نالترکسون
نالترکسون دارویی از دستهٔ آنتاگونیست (مسدودکنندهٔ) گیرندهٔ اپیوئیدی است که با بستن راه اثرگذاری مواد افیونی و اندورفینهای طبیعی بدن بر مغز عمل میکند.
این دارو عمدتاً برای کمک به حفظ پرهیز در افرادی که بهتازگی سمزدایی مواد افیونی را کامل کردهاند، و نیز بهعنوان بخشی از درمان وابستگی به الکل تجویز میشود.
پیش از شروع این دارو باید مدتی معین، طبق نظر پزشک، هیچ مادهٔ افیونی مصرف نشده باشد، وگرنه نشانههای شدید ترک بروز میکند؛ همچنین چون تحمل بدن به مواد افیونی در این دوره کاهش مییابد، هر تلاشی برای غلبه بر اثر دارو با مصرف مواد افیونی میتواند به مسمومیت خطرناک بینجامد.
اگر بهتازگی مادهٔ افیونی مصرف کردهاید، نشانههای شدید ترک دارید، دچار زردی پوست یا چشم و درد شکم شدهاید، یا افکار آسیب به خود دارید، حتماً با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
نالترکسون داروی خوراکی از دستهٔ آنتاگونیستهای گیرندهٔ اپیوئیدی (Opioid Receptor Antagonist) است؛ یعنی برخلاف مسکنهای افیونی، به این گیرندهها در مغز متصل میشود اما آنها را فعال نمیکند و در عوض راه را بر اثرگذاری مواد افیونی و اندورفینهای طبیعی بدن میبندد. همین ویژگی سبب شده نالترکسون در دو کاربرد اصلی بهکار رود: کمک به حفظ دورهٔ پرهیز در افرادی که بهتازگی از مواد افیونی سمزدایی شدهاند، و کاهش میل و لذت ناشی از مصرف الکل در درمان وابستگی به الکل. برخلاف مسکنهای افیونی، خود نالترکسون اثر مسکّن، خوابآور یا سرخوشکننده ندارد و وابستگی جسمی ایجاد نمیکند. هدف اصلی درمان با این دارو، در کنار مشاوره و حمایت روانی-اجتماعی، کاهش خطر بازگشت به مصرف و کمک به حفظ روند بهبودی است. این دارو بهشکل کپسول خوراکی و تنها با تجویز و زیر نظر پزشک مصرف میشود؛ این متن جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین تشخیص یا نسخهٔ پزشک نیست.
موارد مصرف
- پیشگیری از بازگشت به مصرف مواد افیونی، در افرادی که دورهٔ سمزدایی کامل را پشت سر گذاشتهاند
- کاهش ولع (میل شدید) به مصرف الکل در افراد مبتلا به وابستگی به الکل
- کمک به کاهش دفعات و حجم مصرف الکل و پیشگیری از بازگشت به مصرف سنگین، در کنار مشاوره
- استفاده بهعنوان بخشی از یک برنامهٔ جامع ترک اعتیاد، همراه با حمایت روانی-اجتماعی، نه بهتنهایی
روش مصرف
نالترکسون معمولاً بهصورت خوراکی و با یا بدون غذا مصرف میشود؛ مصرف بلافاصله بعد از غذا میتواند احتمال ناراحتی گوارشی یا حالت تهوع در روزهای نخست را کم کند. پزشک پیش از تجویز این دارو برای پیشگیری از بازگشت به مصرف مواد افیونی، معمولاً با پرسش دقیق و گاه آزمایش، از نبود هیچ مادهٔ افیونی در بدن اطمینان حاصل میکند، زیرا مصرف نالترکسون در حضور حتی مقدار کمی مادهٔ افیونی میتواند نشانههای شدید و ناگهانی محرومیت (ترک) ایجاد کند؛ به همین دلیل، زمان دقیق شروع دارو را پزشک تعیین میکند. برای بهترین اثر، این دارو باید طبق برنامهای که پزشک مشخص کرده و معمولاً در کنار مشاوره و حمایت روانی-اجتماعی، بهطور منظم و بدون جاافتادن نوبتها مصرف شود. قطع خودسرانه و زودهنگام این دارو اثر محافظتیاش را از بین میبرد و خطر بازگشت به مصرف الکل یا مواد افیونی را بالا میبرد؛ در حالت اخیر، چون تحمل بدن به مواد افیونی در این مدت کاهش یافته، مصرف مقدار عادی پیشین میتواند بسیار خطرناک و حتی کشنده باشد. هرگونه تغییر، وقفه یا قطع مصرف این دارو باید تنها با هماهنگی و نظر پزشک انجام شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
پیشگیری از بازگشت به مصرف مواد افیونی پس از سمزدایی کامل
شروع باید پس از حداقل ۷ تا ۱۰ روز قطع کامل مواد افیونی، ازجمله ترامادول، و اطمینان از نبود علائم ترک باشد؛ پس از متادون یا بوپرنورفین ممکن است فاصلهٔ بیشتری لازم شود. مصرف باید همراه حمایت روانیاجتماعی باشد.
وابستگی به الکل؛ کاهش ولع و پیشگیری از بازگشت به مصرف سنگین
میتوان با یا بدون غذا مصرف کرد؛ در صورت تهوع، همراه غذا مصرف شود. پیش از شروع، مصرف هر داروی افیونی یا ترامادول باید به پزشک اطلاع داده شود؛ در افراد وابسته، شروع نالتروکسون میتواند ترک شدید ایجاد کند.
پیش از مصرف بدانید
- اگر پیش از این به نالترکسون یا هر یک از اجزای این دارو حساسیت داشتهاید، پیش از مصرف حتماً به پزشک اطلاع دهید.
- اگر در روزهای اخیر هر نوع مادهٔ افیونی، از مسکنهای افیونی و متادون یا بوپرنورفین گرفته تا برخی شربتهای سرفهٔ حاوی کدئین، مصرف کردهاید یا هنوز به مواد افیونی وابستهاید، پیش از شروع این دارو حتماً به پزشک بگویید.
- بیماری کبدی، هپاتیت حاد یا سابقهٔ اختلال در عملکرد کبد را با پزشک در میان بگذارید؛ پزشک ممکن است پیش و در حین درمان آزمایش عملکرد کبد درخواست کند.
- بیماری کلیوی، سالمندی یا وجود چند بیماری زمینهای دیگر را به پزشک اطلاع دهید؛ این دارو معمولاً برای کودکان تجویز نمیشود، مگر با تشخیص و نظارت دقیق پزشک متخصص.
- فهرست کامل داروها، مکملها و داروهای گیاهی مصرفیتان، بهویژه هر دارویی که حاوی مواد افیونی است، را به پزشک نشان دهید.
- در صورت بارداری، قصد بارداری یا شیردهی، پیش از شروع این دارو با پزشک مشورت کنید.
عوارض احتمالی
- حالت تهوع، بهویژه در روزهای نخست مصرف
- سردرد
- سرگیجه
- احساس خستگی و کاهش انرژی
- اختلال خواب یا بیخوابی
- درد مفاصل یا عضلات
- زردشدن پوست یا سفیدی چشم، ادرار تیره، یا درد شدید و مداوم شکم که میتواند نشانهٔ آسیب کبدی باشد؛ در این صورت سریع به پزشک مراجعه کنید.
- نشانههای شدید و ناگهانی محرومیت (ترک) مانند تهوع و استفراغ شدید، اسهال، لرزش و بیقراری شدید، بهویژه اگر بهتازگی مادهٔ افیونی مصرف کرده باشید؛ فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
- تورم صورت، لب، زبان یا گلو و دشواری در تنفس یا بلع که نشانهٔ واکنش آلرژیک شدید است؛ فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
- بدترشدن ناگهانی خلق، افسردگی شدید یا افکار آسیب به خود؛ فوراً با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید.
- اگر در حین یا پس از قطع مصرف این دارو دوباره سراغ مواد افیونی رفتید، هرگز برای رسیدن به اثر همیشگی، مقدار مصرف را خودسرانه بالا نبرید؛ چون تحمل بدن نسبت به مواد افیونی در این دوره کاهش یافته، این کار میتواند به مسمومیت خطرناک و کشنده منجر شود و نیازمند مراجعهٔ فوری به اورژانس است.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مهمترین و خطرناکترین تداخل نالترکسون با هر دارو یا مادهٔ حاوی اپیوئید است؛ از مسکنهای افیونی مانند کدئین، ترامادول و مورفین گرفته تا داروهای نگهدارندهٔ ترک اعتیاد مانند متادون و بوپرنورفین، و حتی برخی شربتهای سرفه یا داروهای ضداسهال حاوی اپیوئید. در حضور نالترکسون، این داروها اثر مورد انتظار خود را نمیگذارند، و تلاش برای غلبه بر این اثر با مصرف مقدار زیاد مواد افیونی میتواند به مسمومیت شدید و خطرناک بینجامد. اگر جراحی، دندانپزشکی یا هر رویهٔ پزشکی دیگری در پیش دارید که ممکن است به مسکن افیونی نیاز داشته باشد، پیش از آن حتماً تیم درمانی را از مصرف نالترکسون مطلع کنید تا برنامهٔ جایگزینی برای کنترل درد در نظر بگیرند. نالترکسون، برخلاف برخی داروهای دیگر ترک الکل، واکنش شدید و خطرناکی هنگام مصرف همزمان با الکل ایجاد نمیکند، اما چون خودش برای کاهش مصرف الکل تجویز میشود و میتواند با عملکرد کبد نیز مرتبط باشد، مصرف الکل در طول درمان باید فقط طبق راهنمایی پزشک باشد. فهرست کامل داروها و مکملهایت، از جمله داروهای بدوننسخه و گیاهی، را به پزشک و داروساز بگو تا هرگونه خطر تداخل بررسی شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اطلاعات مربوط به مصرف نالترکسون در بارداری انسان هنوز محدود است و مطالعات حیوانی در دوزهای بالا نگرانیهایی را مطرح کردهاند؛ به همین دلیل این دارو در بارداری تنها زمانی تجویز میشود که پزشک منفعت آن، از جمله کنترل وابستگی به مواد افیونی یا الکل، را بیشتر از خطر احتمالی بداند. نالترکسون و متابولیت فعال آن به مقدار کمی در شیر مادر ترشح میشوند و اطلاعات کافی دربارهٔ اثر آن بر نوزاد در دست نیست؛ بنابراین مادران شیرده پیش از مصرف این دارو باید حتماً با پزشک مشورت کنند تا فایده و خطر آن برای مادر و نوزاد بهدقت سنجیده شود.
نگهداری
نالترکسون را در دمای اتاق و دور از رطوبت، نور مستقیم آفتاب و گرمای زیاد نگهداری کنید، ترجیحاً در بستهٔ اصلی خودش. این دارو، مانند هر داروی دیگر، باید کاملاً دور از دید و دسترس کودکان نگهداری شود. پیش از هر بار مصرف، تاریخ انقضا را بررسی کنید و داروی تاریخگذشته یا اضافی را طبق راهنمایی داروخانه دور بریزید، نه در زبالهٔ خانگی یا فاضلاب.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| کپسول | 25 mg |
| کپسول | 50 mg |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۶ برند از ۶ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا نالترکسون همان نالوکسان است؟
۰۲آیا خود نالترکسون اعتیادآور است؟
۰۳چرا باید پیش از شروع نالترکسون مدتی هیچ مادهٔ افیونی مصرف نکرده باشم؟
۰۴اگر در دوران مصرف نالترکسون به مسکن افیونی یا جراحی نیاز پیدا کنم چه باید کرد؟
۰۵آیا مصرف الکل همراه با نالترکسون خطرناک است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۱۵ فرآوردهٔ ثبتشده، ۶ برند از ۶ سازنده، در گروه N07BB04. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.