بوپرنورفین
بوپرنورفین دارویی اوپیوئیدی است که اثرِ آن بر مغز نسبت به اوپیوئیدهای کامل محدودتر و کنترلشدهتر است؛ عمدتاً در درمانِ نگهدارندهٔ وابستگی به موادِ افیونی و گاهی برای تسکینِ درد به کار میرود.
بیشترین کاربردِ آن کمک به افرادی است که در حالِ ترکِ وابستگی به موادِ افیونی هستند تا نشانههای محرومیت و ولعِ مصرف کنترل شود؛ در قالبِ قرصِ زیرزبانی و تزریقِ آهستهرهشِ ماهانه در دسترس است.
ترکیبِ این دارو با الکل، آرامبخشها یا سایر موادِ افیونی میتواند تنفس را بهطورِ خطرناکی کاهش دهد؛ مصرف باید دقیقاً طبقِ دستورِ پزشک و در زمانبندیِ درست انجام شود.
اگر نشانههای آلرژیِ شدید، مشکلِ تنفسی، خوابآلودگیِ شدید یا زردیِ پوست و چشم دیدید، یا قصدِ قطعِ ناگهانیِ دارو را دارید، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
بوپرنورفین دارویی از خانوادهٔ داروهای اوپیوئیدی است، اما برخلافِ اوپیوئیدهای کامل مانندِ متادون یا مورفین، اثرِ آن بر مغز «جزئی» و محدود است؛ یعنی از یک سطحِ معین به بعد، افزایشِ دوز هم اثرِ آن را بیشتر نمیکند. همین ویژگی باعث میشود خطرِ سرکوبِ شدیدِ تنفس در آن نسبت به اوپیوئیدهای کامل کمتر باشد. در ایران، بوپرنورفین عمدتاً در برنامههای درمانِ نگهدارندهٔ وابستگی به موادِ افیونی به کار میرود تا فرد بدونِ تجربهٔ سرخوشیِ شدید، از نشانههای محرومیت و ولعِ مصرف در امان بماند؛ در قدرتهای پایینتر نیز برای تسکینِ برخی دردهای متوسط تا شدید تجویز میشود. این دارو بهصورتِ قرصِ زیرزبانی و تزریقِ آهستهرهشِ ماهانه — که تنها در مراکزِ درمانیِ مجاز انجام میشود — در دسترس است.
موارد مصرف
- درمانِ نگهدارندهٔ وابستگی به موادِ افیونی (مانندِ تریاک، هروئین یا مسکنهای اوپیوئیدی)
- کمک به کنترلِ نشانههای محرومیت (ترک) در دورهٔ قطعِ موادِ افیونی، زیرِ نظرِ پزشک
- کاهشِ ولعِ مصرف و کمک به پیشگیری از بازگشتِ مصرف در برنامههای ترک
- تسکینِ برخی دردهای متوسط تا شدید در قدرتهای پایینترِ دارو
- ادامهٔ درمانِ نگهدارنده با فرمِ تزریقیِ آهستهرهش، برای بیمارانی که پیشتر با قرصِ زیرزبانی تثبیت شدهاند
روش مصرف
قرصِ زیرزبانیِ بوپرنورفین باید کاملاً زیرِ زبان حل شود، نه بلعیده یا جویده شود، چون در صورتِ بلع جذبِ کافی نخواهد داشت؛ تا حلِ کاملِ قرص بهتر است از خوردن، نوشیدن یا صحبتکردن خودداری کنید. زمانِ دقیقِ شروعِ مصرف نسبت به آخرین باری که مادهٔ افیونیِ دیگری مصرف کردهاید بسیار مهم است و پزشک آن را مشخص میکند، چون مصرفِ زودهنگام میتواند نشانههای ناگهانیِ محرومیت ایجاد کند. فرمِ تزریقیِ آهستهرهش فقط توسطِ کادرِ درمانی و در مراکزِ مجاز تزریق میشود. پایبندی به زمانبندیِ تعیینشده توسطِ پزشک اهمیتِ زیادی دارد و قطعِ ناگهانیِ این دارو — بهویژه در برنامهٔ ترکِ اعتیاد — باید حتماً با هماهنگیِ پزشک و بهصورتِ تدریجی انجام شود.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
درمان نگهدارندهٔ وابستگی به مواد افیونی
قرص زیرزبانی باید تا حلشدن کامل زیر زبان بماند؛ شروع زودهنگام پس از مصرف اوپیوئید دیگر میتواند محرومیت القاشده ایجاد کند.
کنترل نشانههای محرومیت از مواد افیونی در دورهٔ ترک
شروع پیش از ایجاد محرومیت کافی ممکن است علائم را ناگهان تشدید کند؛ پایش اولیه ضروری است.
کاهش ولع مصرف و کمک به پیشگیری از بازگشت مصرف در برنامهٔ ترک
مصرف منظم و حمایت روانیاجتماعی اهمیت دارد؛ قطع ناگهانی خطر بازگشت مصرف و مسمومیت را افزایش میدهد.
تسکین درد متوسط تا شدید
با الکل، بنزودیازپینها یا داروهای آرامبخش ترکیب نشود؛ خوابآلودگی شدید یا کندی تنفس نیازمند اقدام فوری است.
ادامهٔ درمان نگهدارنده با فرم تزریقی آهستهرهش پس از تثبیت با قرص زیرزبانی
این فرم برای شروع درمان مناسب نیست و نباید خودسرانه به عضله یا رگ تزریق شود؛ فقط زیرجلدی و توسط کادر درمان.
پیش از مصرف بدانید
- هرگونه حساسیتِ شناختهشده به بوپرنورفین یا سایر داروهای اوپیوئیدی را به پزشک اطلاع دهید.
- بیماریهای کبدی را حتماً بگویید، چون این دارو در کبد متابولیزه میشود و در نارساییِ کبدی نیاز به احتیاطِ ویژه دارد.
- مشکلاتِ تنفسی مانندِ آسمِ شدید، آپنهٔ خواب یا بیماریِ مزمنِ ریوی را با پزشک در میان بگذارید.
- مصرفِ هرگونه آرامبخش، بنزودیازپین، الکل یا سایر موادِ افیونی را حتماً به پزشک بگویید.
- سابقهٔ آسیبِ سر، افزایشِ فشارِ داخلِ جمجمه یا مشکلاتِ غدهٔ فوقِ کلیوی و تیروئید را یادآوری کنید.
- در صورتِ بارداری، شیردهی یا برنامهریزی برای بارداری، حتماً پیش از شروع یا ادامهٔ مصرف با پزشک مشورت کنید.
عوارض احتمالی
- یبوست
- حالتِ تهوع یا سردرد
- تعریقِ زیاد
- خوابآلودگی یا سرگیجهٔ خفیف
- بیخوابی یا تغییر در الگوی خواب
- بیحسی یا سوزشِ خفیف در ناحیهٔ زیرِ زبان
- نشانههای آلرژیِ شدید مانندِ تورمِ صورت، لب یا گلو و مشکل در تنفس — در این حالت با اورژانس تماس بگیرید.
- تنفسِ بسیار کند، سطحی یا همراه با خوابآلودگیِ شدید و عدمِ پاسخدهی — نشانهٔ خطرناکِ سرکوبِ تنفسی است؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- زردیِ پوست یا سفیدیِ چشم، ادرارِ تیره یا خستگیِ شدید — میتواند نشانهٔ آسیبِ کبدی باشد و باید سریع به پزشک اطلاع داده شود.
- ضعفِ شدید، افتِ فشارِ خون یا تهوعِ مداوم در مصرفِ طولانیمدت — بهندرت میتواند نشانهٔ کاهشِ عملکردِ غدهٔ فوقِ کلیوی باشد و باید بررسی شود.
- بروزِ ناگهانیِ نشانههای محرومیت (لرز، دردِ عضلانی، بیقراریِ شدید) بلافاصله پس از مصرف — باید به پزشک اطلاع داده شود تا زمانبندیِ دارو بازبینی شود.
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
مصرفِ همزمانِ بوپرنورفین با الکل، بنزودیازپینها یا سایر داروهای آرامبخش و اوپیوئیدی، خطرِ سرکوبِ شدیدِ تنفس و خوابآلودگیِ عمیق را بهشدت افزایش میدهد و باید کاملاً پرهیز شود. برخی داروها مانندِ داروهای ضدقارچِ خاص، برخی آنتیبیوتیکها و داروهای ضدتشنج میتوانند سطحِ خونیِ بوپرنورفین را افزایش یا کاهش دهند. اگر بوپرنورفین در حالی مصرف شود که یک داروی اوپیوئیدیِ کاملِ دیگر هنوز در بدن فعال است، ممکن است نشانههای ناگهانیِ محرومیت بروز کند. به همین دلیل، فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و حتی داروهای گیاهیِ مصرفیتان را به پزشک و داروساز بگویید.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
در بارداری، ادامه یا شروعِ درمانِ نگهدارنده با بوپرنورفین معمولاً باید زیرِ نظرِ مستقیمِ متخصص انجام شود، چون قطعِ ناگهانیِ آن میتواند برای مادر و جنین پرخطرتر از ادامهٔ درمانِ کنترلشده باشد؛ نوزادانی که مادرشان در بارداری این دارو را مصرف کرده، ممکن است پس از تولد نشانههای محرومیتِ گذرا نشان دهند که تیمِ درمانی آن را پیگیری میکند. مقدارِ کمی از این دارو در شیرِ مادر ترشح میشود؛ تصمیم دربارهٔ شیردهی باید حتماً با پزشکِ متخصص و بر اساسِ شرایطِ فردی گرفته شود.
نگهداری
بوپرنورفین را در دمای اتاق، دور از نور و رطوبت و کاملاً دور از دسترسِ کودکان نگهداری کنید، چون حتی مقدارِ کمِ آن برای کودکان خطرناک است. این دارو را در بستهٔ اصلیِ خود نگهداری کنید، هرگز آن را در اختیارِ فردِ دیگری نگذارید و پیش از مصرف، تاریخِ انقضا را بررسی کنید. داروهای اضافه یا تاریخگذشته را طبقِ راهنماییِ داروخانه دفع کنید، نه در سطلِ زبالهٔ عادی.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| قرص | 0.4 mg |
| قرص | 2 mg |
| قرص | 8 mg |
| تزریقی | 0.3 mg / 1mL |
| تزریقی | 2 mg |
| تزریقی آهستهرهش | 64 mg / 0.18 ml |
| تزریقی آهستهرهش | 300 mg / 1.5mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۹ برند از ۱۸ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱چرا باید قرصِ بوپرنورفین زیرِ زبان حل شود، نه اینکه بلعیده شود؟
۰۲چرا گاهی درست پس از مصرفِ دارو، حالِ محرومیت بدتر میشود؟
۰۳آیا مصرفِ الکل در کنارِ این دارو مشکلی دارد؟
۰۴اگر یک نوبتِ دارو را فراموش کنم یا بخواهم درمان را قطع کنم، چه باید بکنم؟
۰۵آیا خودِ بوپرنورفین هم اعتیادآور است؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۷۱ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۹ برند از ۱۸ سازنده، در گروه N07BC01. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.