نالوکسون
نالوکسون دارویی از گروهِ پادزهرهاست که بهعنوانِ مهارکنندهٔ گیرندهٔ اپیوئیدی، اثرِ موادِ افیونی را در بدن بهسرعت خنثی میکند.
بیشترین کاربردِ آن، برگرداندنِ فوریِ مسمومیت و اوردوزِ ناشی از موادِ اپیوئیدی (مانندِ تریاک، هروئین، مورفین و برخی مسکنهای اپیوئیدی) است؛ گاهی نیز برای خنثیکردنِ اثرِ باقیماندهٔ اپیوئیدها پس از بیهوشیِ عمومی و جراحی استفاده میشود.
اثرِ نالوکسون معمولاً کوتاهتر از اثرِ خودِ مادهٔ اپیوئیدی است، بنابراین ممکن است علائمِ مسمومیت دوباره بازگردد و نیاز به مراقبتِ پزشکیِ مداوم و احتمالاً تزریقهای بعدی باشد.
هر فردی که نالوکسون دریافت کرده، حتی اگر بلافاصله بهتر به نظر برسد، باید فوراً به اورژانس یا مرکزِ درمانی منتقل شود و تحتِ نظر بماند؛ افرادِ در معرضِ خطرِ اوردوز نیز بهتر است دربارهٔ در اختیار داشتنِ کیتِ خانگیِ نالوکسون با پزشک مشورت کنند.
مواد مؤثره
مادهٔ مؤثرهٔ این دارو (نام انگلیسی، مطابق ثبت رسمی):
معرفی دارو
نالوکسون یک مهارکنندهٔ گیرندهٔ اپیوئیدی (Opioid Receptor Antagonist) است؛ یعنی بهجای موادِ افیونی روی همان گیرندههای عصبی مینشیند و اثرِ آنها را خنثی میکند. این دارو در گروهِ داروهای پادزهر قرار میگیرد و کاربردِ اصلیاش برگرداندنِ سریعِ افسردگیِ تنفسی، خوابآلودگیِ شدید و افتِ فشارِ خونِ ناشی از مصرفِ بیشازحدِ موادِ اپیوئیدی است. نالوکسون تنها بهصورتِ تزریقی (در عضله، زیرِ پوست یا داخلِ رگ) بهکار میرود و معمولاً در شرایطِ اورژانسی توسطِ کادرِ درمان یا افرادِ آموزشدیده تزریق میشود. این دارو خودش مادهٔ اپیوئیدی یا اعتیادآور نیست و هیچ اثرِ تسکینِدردی یا نشئگی ندارد؛ برعکس، با خارجکردنِ موادِ افیونی از گیرندهها، فرد را از حالتِ مسمومیت بیرون میآورد.
موارد مصرف
- برگرداندنِ اورژانسیِ مسمومیت و اوردوزِ ناشی از موادِ اپیوئیدی (تریاک، هروئین، مورفین، ترامادول، متادون، فنتانیل و مشابه)
- خنثیکردنِ افسردگیِ تنفسیِ ناشی از مصرفِ بیشازحدِ مسکنهای اپیوئیدی
- برگرداندنِ اثرِ باقیماندهٔ اپیوئیدها پس از بیهوشیِ عمومی و جراحی
- کمک به تشخیصِ علتِ کاهشِ ناگهانیِ سطحِ هوشیاری در مواردی که مسمومیتِ اپیوئیدی محتمل است (در محیطِ اورژانس و توسطِ پزشک)
- استفاده در قالبِ کیتِ خانگیِ نالوکسون برای افرادِ در معرضِ خطرِ اوردوز و اطرافیانِ آنان، در چارچوبِ برنامههای کاهشِ آسیب
روش مصرف
نالوکسون تنها طبقِ آموزشِ پزشک، داروساز یا کارکنانِ درمان و بهصورتِ تزریقی (در عضله، زیرِ پوست یا داخلِ رگ) استفاده میشود؛ مقدار و شیوهٔ دقیقِ تزریق را تیمِ درمان یا دستورالعملِ کیتِ آموزشی تعیین میکند. اثرِ آن معمولاً ظرفِ چند دقیقه آغاز میشود، اما ممکن است زودتر از اثرِ خودِ مادهٔ افیونی از بین برود؛ به همین دلیل حتی اگر فرد پس از یک تزریق بهتر به نظر برسد، باز هم باید بیدرنگ به اورژانس یا مرکزِ درمانی منتقل شود، چون امکانِ نیاز به تزریقهای بعدی وجود دارد. هرگز نالوکسون را جایگزینِ رسیدگیِ فوریِ پزشکی نکنید؛ اگر کیتِ خانگیِ نالوکسون در اختیار دارید، پیش از هر استفادهای روشِ صحیحِ تزریق را از یک متخصص یا برنامهٔ آموزشیِ معتبر بیاموزید.
دوز و روش مصرف بر پایهٔ بیماری
مسمومیت یا اوردوز حاد ناشی از مواد اپیوئیدی
در افراد وابسته، برگشت ناگهانی اثر میتواند علائم ترک حاد ایجاد کند؛ هدف، برقراری تنفس کافی است. بهدلیل احتمال برگشت افسردگی تنفسی، پایش مداوم لازم است.
افسردگی تنفسی ناشی از مصرف بیشازحد مسکنهای اپیوئیدی
هدف اصلی، برقراری تنفس کافی است؛ حمایت از راه هوایی و پایش علائم حیاتی ضروری است.
افسردگی تنفسی یا اثر باقیمانده اپیوئیدها پس از بیهوشی عمومی و جراحی
دوز زیاد یا تزریق سریع میتواند درد شدید، افزایش فشارخون، تهوع، استفراغ یا بیقراری ایجاد کند؛ ممکن است ۱ تا ۲ ساعت بعد به دوز تکمیلی نیاز باشد.
کمک تشخیصی در کاهش ناگهانی سطح هوشیاری با احتمال مسمومیت اپیوئیدی
پس از مجموع ۱۰ میلیگرم بدون پاسخ، علتهای غیر اپیوئیدی کاهش هوشیاری باید بررسی شود؛ این اقدام جایگزین حمایت راه هوایی و ارزیابی کامل نیست.
استفاده اضطراری در کیت خانگی برای اوردوز اپیوئیدی
همزمان با نخستین دوز با اورژانس تماس بگیرید، تنفس و راه هوایی را حمایت کنید و فرد را تنها نگذارید؛ برگشت افسردگی تنفسی، بهویژه پس از متادون یا اپیوئید طولانیاثر، ممکن است رخ دهد.
پیش از مصرف بدانید
- حساسیتِ شناختهشده به نالوکسون یا سایرِ اجزای این فرآوردهٔ تزریقی
- وابستگیِ جسمیِ شناختهشده یا محتمل به موادِ اپیوئیدی؛ چون تزریقِ نالوکسون میتواند علائمِ شدیدِ قطعِ ناگهانی (ترک) ایجاد کند
- سابقهٔ بیماریِ قلبیعروقی، بهویژه آریتمی یا فشارِ خونِ بالا
- بارداری یا احتمالِ بارداری، و شیردهی
- سنِ فرد (نوزاد، کودک یا سالمند)، چون نحوهٔ تزریق و پایشِ پس از آن برحسبِ سن تفاوت دارد
- هر داروی دیگری که فرد بهطورِ منظم مصرف میکند یا هرگونه مصرفِ همزمانِ موادِ مخدر
عوارض احتمالی
- تهوع و استفراغ
- تعریق و لرز
- افزایشِ ضربانِ قلب
- بیقراری و تحریکپذیری
- دردِ عضلانی و سردرد
- علائمِ شدیدِ قطعِ ناگهانی مانندِ بیقراریِ شدید، تشنج یا بازگشتِ کاهشِ هوشیاری؛ در این صورت با اورژانس تماس بگیرید
- بازگشتِ افسردگیِ تنفسی یا خوابآلودگیِ شدید پس از پایانِ اثرِ نالوکسون؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- دردِ قفسهٔ سینه یا ضربانِ نامنظمِ قلب؛ این وضعیت نیازمندِ ارزیابیِ فوریِ پزشکی است
- تنگیِ نفسِ ناگهانی و شدید که میتواند نشانهٔ ادمِ ریوی باشد؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- نشانههایِ واکنشِ آلرژیکِ شدید مانندِ کهیرِ گسترده، تورمِ صورت یا لب، و دشواریِ تنفس؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید
در صورت ورم صورت و گلو، تنگی نفس یا واکنش شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
تداخلهای دارویی
نالوکسون بهطورِ خاص اثرِ داروها و موادِ اپیوئیدی (از جمله مسکنهای اپیوئیدی، متادون، بوپرنورفین و داروهای ضدسرفه یا ضداسهالِ حاویِ اپیوئید) را خنثی میکند و ممکن است دردِ کنترلشده یا علائمِ قطعِ ناگهانی را در فردِ وابسته به این مواد بازگرداند. اگر مسمومیت همزمان با موادِ غیراپیوئیدی مانندِ الکل، بنزودیازپینها یا سایرِ آرامبخشها رخ داده باشد، نالوکسون اثرِ آنها را برطرف نمیکند و فرد همچنان نیازِ فوری به مراقبتِ پزشکی دارد. فهرستِ کاملِ داروها، مکملها و هر مادهٔ مصرفی را به پزشک و داروساز بگویید تا تصمیمگیریِ درمانی ایمنتر انجام شود.
بارداری و شیردهی
بارداری و شیردهی
اگر مادرِ باردار دچارِ مسمومیتِ اپیوئیدی شود، نجاتِ جانِ او در اولویت است و پزشکان معمولاً بدونِ درنگ نالوکسون تزریق میکنند؛ این کار گاهی در جنین یا نوزادِ وابسته به اپیوئید علائمِ قطعِ ناگهانی ایجاد میکند و نوزاد باید پس از تولد تحتِ نظرِ پزشک بماند. اطلاعاتِ محدودی دربارهٔ ورودِ نالوکسون به شیرِ مادر در دست است، بنابراین تصمیم دربارهٔ ادامهٔ شیردهی پس از هر تزریقِ اورژانسی را پزشک مشخص میکند. در هر حال، در شرایطِ اورژانسی هرگز بهخاطرِ بارداری یا شیردهی از رساندنِ فرد به کمکِ پزشکی خودداری نکنید.
نگهداری
آمپول یا سرنگِ آمادهٔ نالوکسون را در دمای اتاق و دور از نورِ مستقیم و رطوبتِ زیاد نگه دارید، مگر آنکه راهنمای بستهبندی دستورِ دیگری داده باشد. آن را در جایی خشک و دورِ از دسترسِ کودکان نگهداری کنید و پیش از هر استفاده، تاریخِ انقضا و سالمبودنِ ظاهریِ محلول (نبودِ رنگپریدگی یا ذراتِ معلق) را بررسی کنید. اگر کیتِ خانگیِ نالوکسون در اختیار دارید، محلِ نگهداریِ آن را به نزدیکان نیز بگویید تا در شرایطِ اورژانسی بهسرعت در دسترس باشد.
شکلها و دوزهای ثبتشده
| شکل دارویی | دوز / قدرت ثبتشده |
|---|---|
| تزریقی | 0.4 mg / 1mL |
برندها و فرآوردههای موجود در ایران
۱۳ برند از ۱۵ سازندهٔ دارویی در ایران ثبت شده است.
پرسشهای پرتکرار
۰۱آیا تزریقِ نالوکسون به فردِ مسموم آسیب میزند؟
۰۲اگر بعد از تزریقِ نالوکسون حالِ فرد بهتر شد، باز هم باید به اورژانس مراجعه کرد؟
۰۳آیا هر کسی میتواند نالوکسون تزریق کند؟
۰۴آیا نالوکسون روی مسمومیت با الکل یا قرصهای آرامبخشِ غیراپیوئیدی هم اثر میکند؟
۰۵چرا فرد ممکن است بلافاصله بعد از تزریقِ نالوکسون بیقرار یا عصبی شود؟
اینجا جای نسخهٔ پزشک را نمیگیرد
اطلاعات آموزشی است و جایگزین تشخیص، نسخه، راهنمای مصرف یا توصیه پزشک و داروساز نیست.
منبع و بازبینی
این بروشور بر پایهٔ دادهٔ رسمی فهرست دارویی ایران تدوین شده است: ۲۳ فرآوردهٔ ثبتشده، ۱۳ برند از ۱۵ سازنده، در گروه V03AB15. متن توضیحی با تکیه بر منابع مرجع دارویی نوشته شده است.
بازبینی علمی: دکتر حمیدرضا خسروآبادی، پزشک — آخرین بازبینی: ۱۴۰۵/۰۶
نامهای تجاری تنها برای شناساییِ دارو فهرست میشوند.